Naushad And Rafi: सुहानी रात ढल चुकी… एक अजरामर स्वर-प्रवास

भारतीय चित्रपट संगीताच्या सुवर्णयुगाचा इतिहास जेव्हा जेव्हा लिहिला जाईल, तेव्हा दोन नावांचा उल्लेख सुवर्ण अक्षरांनी करावा लागेल—संगीत मार्तंड Naushad Ali आणि स्वरसम्राट Mohammed Rafi. शास्त्रीय संगीताचा पाया, लोकसंगीताचा गोडवा आणि सिने-संगीताची गेयता यांचा सुरेख संगम घडवून आणणारे नौशाद आणि आपल्या स्वरांनी अवघ्या जगाला मोहिनी घालणारे रफी, ही जोडी म्हणजे भारतीय संगीताला लाभलेले एक लेणे आहे. योगायोगाची गोष्ट म्हणजे, या गुरु-शिष्यांचे जन्मदिनांकही एकापाठोपाठ येतात. २४ डिसेंबरला रफींचा वाढदिवस, तर २५ डिसेंबरला नौशाद साहेबांचा. निसर्गाची ही योजना जणू या दोन महान आत्म्यांनी एकत्र येऊन संगीताची सेवा करावी, यासाठीच होती. मोहम्मद रफी यांनी चित्रपट सृष्टीत पहिले गाणे संगीतकार Shyam Sundar यांच्याकडे गायले असले, तरी त्यांना खऱ्या अर्थाने पैलू पाडण्याचे काम नौशाद यांनी केले. १९४४ सालच्या Pehle Aap या चित्रपटात नौशाद यांनी रफींना प्रथम संधी दिली. यातील ‘हिंदोस्ताँ के हम हैं हिंदोस्ताँ हमारा’ या गाण्याचा किस्सा आजही तितकाच रंजक वाटतो. नौशाद यांना या गाण्यात केवळ आवाज नको होता, तर तो जोष आणि लष्करी शिस्त हवी होती. यासाठी त्यांनी रफींसह इतर गायकांना खरोखरचे जड लष्करी बूट घालायला लावले आणि स्टुडिओमध्ये ‘लेफ्ट-राईट’ करत ते गाणे गायला लावले. या प्रयोगामुळे गाण्याला एक वेगळाच ताल (Rhythm) लाभला आणि ते तरुणांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय झाले.

Rafi आणि Naushad यांच्या एकत्रित कर्तृत्वाचा खऱ्या अर्थाने बिगुल वाजला तो १९४९-५० च्या काळात. चित्रपट होता Dulari. पहाडी रागावर आधारित ‘सुहानी रात ढल चुकी, ना जाने तुम कब आओगे’ हे गाणे म्हणजे भारतीय चित्रपट संगीतातील एक मैलाचा दगड ठरले. आज सात दशकांहून अधिक काळ लोटला असला, तरी या गाण्याची मोहिनी आजही तसूभरही कमी झालेली नाही. या गाण्याने रफींना घराघरांत पोहोचवले. नौशाद यांनी रफींच्या आवाजातील जो बेस आणि मार्दव ओळखला होता, त्याचे हे उत्कृष्ट उदाहरण होते. भारतीय सिनेसृष्टीत ट्रॅजेडी किंग Dilip Kumar यांच्यासाठी सुरुवातीला Talat Mahmood यांचा आवाज वापरला जायचा. परंतु, नौशाद यांनी हे समीकरण बदलले. १९५१ सालच्या Deedar चित्रपटापासून दिलीप कुमार आणि मोहम्मद रफी हे समीकरण घट्ट झाले. ‘मेरी कहानी भूलनेवाले’, ‘हुए हम जिनके लिए बरबाद’, आणि ‘नसीब दर पे तेरे आजमाने आया हूँ’ या गाण्यांनी प्रेक्षकांना वेड लावले. Dilip Kumar यांच्या पडद्यावरील अभिनयाला रफीचा आवाज इतका साजेसा वाटू लागला की, जणू दिलीप कुमार स्वतःच गात आहेत असा भास प्रेक्षकांना होऊ लागला. हा सिलसिला Aan, Amar, Udan Khatola, Kohinoor, Mughal-e-Azam, Ganga Jamuna, Leader, Ram Aur Shyam ते अगदी Aadmiपर्यंत अखंड सुरू राहिला.

१९५२ साली प्रदर्शित झालेला Baiju Bawra हा चित्रपट म्हणजे Naushad आणि रफी यांच्या कारकिर्दीतील कळस होता. शास्त्रीय संगीतावर आधारित हा चित्रपट आणि त्यातील गाणी म्हणजे एक चमत्कारच होता. ‘मन तडपत हरी दर्शन को आज’ हे मालकंस रागातील भजन आजही भक्ती संगीतात सर्वश्रेष्ठ मानले जाते. नौशाद यांनी सांगितले होते की, या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगच्या दिवशी त्यांनी वातावरण अतिशय पवित्र ठेवले होते. उदबत्ती, कापूर आणि देवा च्या मूर्तीसमोर रफीने जेव्हा ‘हरी ओम…’ असा स्वर लावला, तेव्हा स्टुडिओतील प्रत्येकाचे डोळे ओलावले होते. तसेच, दरबारी रागातील ‘ओ दुनिया के रखवाले’ या गाण्याने तर रफींच्या आवाजाची उंची सिद्ध केली. हे गाणे गाताना रफींच्या गळ्यावर इतका ताण आला होता की, रेकॉर्डिंगनंतर त्यांचे बोलणे काही काळ बंद झाले होते. अशा समर्पणातून ही गाणी अजरामर झाली.

Naushad-Rafi ही जोडी केवळ Dilip Kumar यांच्यापुरती मर्यादित नव्हती. Mere Mehboob (१९६३) मध्ये Rajendra Kumar यांच्यासाठी त्यांनी दिलेली गाणी, विशेषतः ‘मेरे मेहबूब तुझे मेरी मोहब्बत की कसम’, आजही तितकीच ताजी वाटते. Bharat Bhushan असो वा राजेंद्र कुमार, नौशाद यांनी प्रत्येक नायकाच्या प्रतिमेनुसार रफींच्या आवाजाचा वापर करून घेतला. Kohinoor मधील ‘मधुबन में राधिका नाचे रे’ हे गाणे गाण्यासाठी रफींनी कित्येक दिवस रियाज केला होता, कारण ते शुद्ध शास्त्रीय संगीतावर आधारित होते.

१९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात सिनेसंगीताचा प्रवाह बदलू लागला. पाश्चात्य वाद्यांचा आणि वेगवान संगीताचा प्रभाव वाढला. Saathi, Ganwaar यांसारख्या चित्रपटांत नौशाद यांनी आपले वेगळेपण टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केला, पण काळ बदलत होता. सत्तरच्या दशकात ही जोडी क्वचितच एकत्र आली. मात्र, १९८२ साली प्रदर्शित झालेल्या Dharam Kanta या चित्रपटातील ‘ये गोटेदार लहंगा’ हे गाणे आजही लोकप्रिय आहे. दुर्दैवाने, हे या जोडीचे शेवटचे मोठे लोकप्रिय गाणे ठरले.

Mohammed Rafi आणि Naushad Ali यांनी तब्बल २० वर्षे भारतीय सिनेसृष्टीवर अधिराज्य गाजवले. रफीने नौशाद यांच्याकडे एकूण १४९ गाणी गायली, ज्यामध्ये ८१ सोलो गाण्यांचा समावेश होता. त्यांच्या गाण्यात केवळ संगीत नव्हते, तर एक आत्मा होता. नौशाद साहेब म्हणायचे, “रफी हा असा गायक होता जो शब्दांना अर्थ प्राप्त करून द्यायचा.” आज हे दोन्ही महान कलाकार आपल्यात नाहीत, पण त्यांनी दिलेली गाणी आजही रसिकांच्या मनात अजरामर आहेत. नौशाद आणि रफी यांची ही स्वर-मैफल जोपर्यंत संगीत जिवंत आहे, तो पर्यंत संपणार नाही. त्यांची गाणी म्हणजे केवळ मनोरंजन नव्हे, तर भारतीय संस्कृतीचा आणि शास्त्रीय संगीताचा एक अनमोल ठेवा आहे. ‘सुहानी रात’ भलेही ढळली असेल, पण त्या रात्रीच्या स्मृती आणि स्वर आजही चंदेरी दुनियेत प्रकाश देत आहेत.

this blog was originally puglished on https://kalakrutimedia.com/naushad-and-mohammed-rafi-suhani-raat-dhal-chuki-an-everlasting-musical-journey/