V. Shantaram : चित्रपती व्ही. शांताराम आणि पाकिस्तानी शायर कतील शिफई यांच्या ऐतिहासिक भेटीची सुवर्णगाथा!

भारतीय चित्रपटसृष्टी आणि ऊर्दू साहित्याचा इतिहास हा केवळ व्यावसायिक गणितांचा नसून, तो दोन देशांमधील संस्कृती, कला आणि मानवी भावनांना जोडणारा एक भक्कम पूल आहे. या पुलावरील सर्वात देखणे आणि डोळ्यांत आनंदाश्रू आणणारे एक पान म्हणजे भारतातील चित्रपट महर्षी, Rajkamal Kalamandirचे निर्माते-दिग्दर्शक चित्रपती V. Shantaram आणि Pakistanचे अत्यंत लोकप्रिय, ज्येष्ठ शायर व गीतकार Qateel Shifai यांच्यातील अभूतपूर्व भेट होय. कतील शिफई हे केवळ एक कवी नव्हते, तर ते मानवी मनाच्या कोमल भावना, प्रेम, विरह आणि सामाजिक जाणिवा अत्यंत सुगम, पण तितक्याच प्रभावी ऊर्दू आणि हिंदी शब्दांत मांडणारे साहित्याचे एक अथांग दालन होते.

जगभरातील संगीत आणि साहित्यप्रेमींनी त्यांच्या लेखनावर भरभरून प्रेम केले आहे. त्यांनी लिहिलेली Mohe Aayi Na Jag Se Laaj, Ke Ghungroo Toot Gaye ही नृत्याधारित रचना आजही भारतीय शास्त्रीय आणि सुगम संगीताचा सर्वोच्च मानदंड मानली जाते. Qateel Shifai यांच्या साहित्याचे वैशिष्ट्य असे होते की, त्यांच्या लेखनात Punjabची माती, ऊर्दूची नजाकत आणि जनसामान्यांच्या जगण्याचा संघर्ष अतिशय प्रामाणिकपणे उमटत असे, ज्यामुळे सरहद्दीच्या दोन्ही बाजूला त्यांचा प्रचंड मोठा चाहता वर्ग निर्माण झाला होता. याच थोर शायराचा भारतीय चित्रपटसृष्टीचे भीष्म पितामह V. Shantaram यांच्याशी जोडलेला एक अप्रतिम आणि तितकाच भावुक किस्सा कलाजगतात आजही अत्यंत आदराने सांगितला जातो.

Qateel Shifai हे V. Shantaram म्हणजेच शांताराम बापूंच्या दिग्दर्शन शैलीचे आणि त्यांच्या सामाजिक आशय असलेल्या चित्रपटांचे लहानपणापासूनच कमालीचे चाहते होते, किंबहुना बापूंच्या सिनेमांनीच त्यांच्यातील संवेदनशील चित्रपट कलावंताला आकार दिला होता. आपल्या या लाडक्या दिग्दर्शकाला डोळे भरून पाहण्यासाठी आणि त्यांची भेट घेण्यासाठी कतील शिफई १९६१ मध्ये Pakistanातून थेट भारतात आले होते. परंतु, दुर्दैवाने त्यावेळी शांताराम बापू त्यांच्या Sehra या भव्य चित्रपटाच्या शूटिंगसाठी Rajasthanातील कडक उन्हात आणि वाळवंटात अत्यंत व्यस्त होते; त्यामुळे Mumbaiत त्यांची भेट होऊ शकली नाही आणि कतील अत्यंत निराश होऊन, बापूंची भेट न घेताच पाकिस्तानात परत गेले.

यानंतर तब्बल अठरा वर्षांचा प्रदीर्घ काळ उलटला आणि १९७९ मध्ये Qateel Shifai हे पुन्हा एकदा साहित्यिक दौऱ्याच्या निमित्ताने भारतात आले. यावेळी मात्र त्यांनी मनात पक्का निर्धार केला होता की, काहीही झाले तरी शांताराम बापूंना भेटल्याशिवाय आपण मायदेशी परतणार नाही. परंतु, या भेटीच्या आड पुन्हा एकदा नियतीने एक कठीण प्रसंग उभा केला; त्या काळात शांताराम बापूंची प्रकृती अत्यंत खालावलेली होती, ते वृद्ध झाले होते आणि प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे त्यांनी बाहेरील कोणत्याही व्यक्तीला, मग तो कितीही मोठा असो, भेटणे पूर्णपणे बंद केले होते. हे ऐकून कतील शिफई यांचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले आणि त्यांना खूप वाईट वाटले. आपल्या आयुष्यातील एका महान प्रेरणेला आपण कधीच भेटू शकणार नाही का, या विचाराने ते खचले, पण अशा अत्यंत कठीण प्रसंगी विख्यात संगीत कंपनी HMVचे तत्कालीन व्यवस्थापक Dubey हे त्यांच्या मदतीला धावून आले.

Dubey यांचे शांताराम बापूंसोबत अत्यंत जिव्हाळ्याचे, कौटुंबिक आणि व्यावसायिक संबंध होते. दुबे यांनी Qateel Shifai यांची कलाकाराला भेटण्याची ती आर्तता आणि तळमळ ओळखली; त्यांनी तातडीने शांताराम बापूंची वैयक्तिक भेट घेतली आणि त्यांना सांगितले की, “बापू, पाकिस्तानातून एक अतिशय थोर आणि गुणवान व्यक्ती केवळ आणि केवळ तुम्हाला भेटण्याच्या तीव्र इच्छेने भारतात आली आहे, कृपया त्यांना नकार देऊ नका.” दुबे यांच्या शब्दाचा मान ठेवून बापूंनी भेटीस संमती दिली आणि ठरलेल्या वेळेनुसार कतील शिफई अत्यंत आदराने Mumbaiच्या Parel येथील ऐतिहासिक Rajkamal Studioमध्ये दाखल झाले. एका भव्य खोलीत शांत बसलेल्या आणि चित्रपटांचा इतिहास घडवणाऱ्या V. Shantaram यांना प्रत्यक्ष समोर पाहताच कतील शिफई यांच्या भावनांचा बांध फुटला, त्यांच्या डोळ्यांतून घळाघळा पाणी आले आणि त्यांनी कसलाही विचार न करता थेट पुढे जात बापूंचे पाय घट्ट धरले आणि त्यांना साष्टांग नमस्कार केला.

अचानक घडलेल्या या प्रसंगामुळे शांताराम बापूंना काहीच कळाले नाही, ते गोंधळले; त्यांनी अत्यंत नम्रतेने Qateel Shifai यांना उठवले आणि म्हणाले, “माफ करा, मी आपल्याला ओळखले नाही, आपण पाकिस्तानातून आलेले पाहुणे आहात, मग आपण मला असा का नमस्कार करत आहात आणि आपल्या डोळ्यांत हे अश्रू का आहेत?” त्यावर अत्यंत गहिवरलेल्या आवाजात कतील शिफई म्हणाले, “बापू, तुम्ही मला ओळखले नसेल कारण मी सरहद्दीच्या पलीकडचा एक सामान्य लेखक आहे, पण तुमच्या अद्वितीय चित्रपटांचा आणि दूरदृष्टीचा मी लहानपणापासूनचा अत्यंत वेडा फॅन आहे. तुमच्या Prabhat Film Companyच्या काळातील जुने आणि आशयघन चित्रपट पाहतच मी लहानाचा मोठा झालो आणि तुमच्या त्या अद्भुत कलाकृतींनीच मला प्रेरणा दिली, ज्यामुळे मी चित्रपट आणि साहित्याच्या क्षेत्रात येण्याचा अंतिम निर्णय घेतला.” असे म्हणून Qateel Shifai यांनी चक्क १९३२ मध्ये आलेल्या Prabhatच्या Maya Machhindra या अत्यंत जुन्या चित्रपटातील एक गाणे हुबेहूब आणि अत्यंत गोड आवाजात बापूंना म्हणून दाखवले. हे ऐकून शांताराम बापूंना प्रचंड आश्चर्याचा धक्का बसला, कारण तो चित्रपट येऊन आता चाळीस ते पन्नास वर्षांपेक्षा अधिक काळ उलटून गेला होता आणि भारताबाहेरच्या एका व्यक्तीला त्यातील गाणे तोंडपाठ असावे, हे बापूंच्या कल्पनेपलीकडचे होते. याच वेळी बाजूला उभे असलेले HMVचे व्यवस्थापक Dubey पुढे झाले आणि त्यांनी बापूंची अधिकृत ओळख करून देताना सांगितले, “बापू, हे पाकिस्तानातील अत्यंत मशहूर आणि जगप्रसिद्ध शायर कतील शिफई आहेत, त्यांनी साहित्याच्या आणि ऊर्दू शायरीच्या क्षेत्रात अफाट काम केले आहे; जगभर गाजलेली Mohe Aaye Na Jag Ki Laaj, Ke Ghungroo Toot Gaye ही अमर रचना यांचीच आहे.”

Qateel Shifai यांचे नाव आणि त्यांची ही अजरामर रचना शांताराम बापूंना खूप आधीपासून माहीत होती, कारण ते स्वतः उत्तम संगीताचे जाणकार होते. हे ऐकताच बापू आनंदाने आपल्या जागेवरून ताडकन उठून उभे राहिले आणि त्यांनी अत्यंत प्रेमाने कतील शिफई यांना आपल्या मिठीत घेतले. बापू कतील यांना म्हणाले, “अरेरे! मी इतका वेळ कोणाशी बोलत होतो? तुमचे साहित्य मी वाचले आहे, आज माझे भाग्य खूप थोर आहे की आपली अशी सुंदर भेट झाली.” त्यानंतर बापू कतील यांच्या खांद्यावर हात ठेवून अत्यंत उत्सुकतेने म्हणाले, “शायर साहेब, मला खूप दिवसांपासून एका प्रश्नाचे उत्तर हवे होते, एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि काळाच्या पुढे असलेली गझल आहे- Ulfat Ke Nayi Manzilon Ko Chala, Tu Baahen Daal Ke Baahon Mein, ही गझल तुम्हीच लिहिली आहे ना?” बापूंच्या तोंडून आपल्या एका अत्यंत आवडत्या गझलचे हे शब्द ऐकल्यावर कतील शिफई यांच्या आनंदाला पारावार उरला नाही, त्यांचा चेहरा सुखावला, कारण ती गझल खरोखरच त्यांनीच लिहिलेली एक उत्कृष्ट निर्मिती होती. शांताराम बापूंसारख्या भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या महामेरूला ती गझल पूर्ण माहीत होती, पण त्याचे मूळ शायर कतील शिफई आहेत हे त्यांना आजपर्यंत ठाऊक नव्हते.

this blog was originally published on https://kalakrutimedia.com/vshantaram-and-qateel-shifai-the-golden-story-of-their-historic-meeting/