Bharat Bhushan: अभिनेता भारत भूषण यांचा रुपेरी जीवन प्रवास!

हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या सुवर्णकाळाचा इतिहास जेव्हा जेव्हा लिहिला जाईल, तेव्हा संवेदनशील कवी, विरही प्रेमी आणि ध्येयाने झपाटलेल्या संगीतकाराचा चेहरा म्हणून अभिनेता Bharat Bhushan यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाईल. (Bharat Bhushan)

पन्नास आणि साठच्या दशकात जेव्हा रुपेरी पडद्यावर Raj Kapoor, Dilip Kumar आणि Dev Anand या त्रयीचा दबदबा होता, तेव्हा आपल्या सात्विक अभिनयाने आणि डोळ्यांतील कारुण्याने Bharat Bhushan यांनी स्वतःचे एक अढळ स्थान निर्माण केले. ते कधीच पारंपरिक अर्थाने swashbuckling म्हणजेच धाडसी आणि आक्रमक नायक राहिले नाहीत; परंतु, संगीतमय शोकांतिका चित्रपटांमधील (Tragedies) एका अस्सल कलाकाराचे दुःख त्यांनी ज्या ताकदीने पडद्यावर जिवंत केले, त्याला तोड नाही. क्रूर जगाशी आणि परिस्थितीशी अविरत संघर्ष करत असूनही आपल्या ओठांवर गाणे कायम ठेवावे लागणाऱ्या पात्रांना त्यांनी अजरामर केले. Baiju Bawra, Mirza Ghalib, Vasant Bahar, Kavi Kalidas, Barsaat Ki Raat आणि Sangeet Samrat Tansen यांसारख्या कालजयी चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांची जागा दुसरा कोणताही अभिनेता घेऊ शकेल, अशी कल्पना करणेही आज कठीण वाटते.(Bharat Bhushan)

भारत रायबहादूर मोतीलाल गुप्ता म्हणजेच आपले लाडके Bharat Bhushan यांचा जन्म १४ जून १९२० रोजी उत्तर प्रदेशातील मेरठ येथील एका प्रतिष्ठित वैश्य कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील रायबहादूर मोतीलाल हे मेरठचे सरकारी वकील आणि अलाहाबाद उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश होते. अवघ्या दोन वर्षांचे असतानाच Bharat Bhushan यांच्या शिरावरून आईचे छत्र हरपले, त्यामुळे त्यांचे आणि त्यांच्या मोठ्या भावाचे (Ramesh Chandra Gupta) बालपण अलिगडमध्ये आपल्या आजोबांच्या घरी गेले. अलिगडमधील Dharam Samaj Collegeमधून त्यांनी आपली पदवी पूर्ण केली. त्यांचे मोठे भाऊ पुढे जाऊन उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश झाले आणि त्यांनी लखनौमध्ये Ideal Studioची स्थापना करून चित्रपट निर्मितीतही पाऊल ठेवले. घरची पार्श्वभूमी अत्यंत उच्चशिक्षित आणि कायदेतज्ज्ञांची असतानाही, वडिलांच्या तीव्र इच्छेविरुद्ध जाऊन Bharat Bhushan यांनी अभिनयाचे क्षेत्र निवडले. या स्वप्नाचा पाठलाग करण्यासाठी त्यांनी प्रथम कोलकाता गाठले आणि नंतर ते चित्रपट पंढरी मुंबईत स्थायिक झाले. त्यांनी मेरठमधील एका प्रतिष्ठित जमीनदार घराण्यातील कन्या सरला यांच्याशी विवाह केला. त्यांच्या संसारात अनुराधा आणि अपराजिता या दोन मुली आल्या, ज्यांपैकी अनुराधा यांना पोलिओचा त्रास होता.(Bharat Bhushan)

रुपेरी पडद्यावरील त्यांचे यश मात्र त्यांना सहजासहजी मिळाले नाही. तब्बल दहा वर्षांहून अधिक काळ त्यांना चित्रपटसृष्टीत संघर्ष करावा लागला. विशीच्या सुरुवातीला त्यांनी केदार शर्मा यांच्या Chitralekha (१९४१) या चित्रपटातून एका लहान सहाय्यक भूमिकेद्वारे आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. या Superhit चित्रपटाचे सर्व श्रेय दिग्दर्शक केदार शर्मा आणि नायिका मेहताब घेऊन गेल्यामुळे भूषण यांच्या पदरात निराशाच आली. यानंतरचे त्यांचे अनेक चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या अपयशी ठरले. शेवटी १९४८ मध्ये केदार शर्मा यांच्याच Suhag Raat या चित्रपटाने त्यांच्या कारकिर्दीला खरी संजीवनी दिली. या चित्रपटात गीता बाली आणि बेगम पारा यांसारख्या दोन प्रबळ व्यक्तिमत्त्वांच्या स्त्रियांमधील संघर्षाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या तरुणाची भूमिका त्यांनी उत्तम वठवली आणि ते प्रकाशझोतात आले. त्यानंतर देवेंद्र गोयल यांच्या Aankhen (१९५०) या चित्रपटात आपल्या भावाच्या प्रेमासाठी स्वतःच्या प्रेमाचा त्याग करणाऱ्या हुतात्म्याची भूमिका आणि बिमल रॉय यांचा Bombay Talkiesसाठीचा पहिला चित्रपट Maa (१९५२) यांमुळे त्यांची ओळख अधिक दृढ झाली. याच काळात १९५२ मध्ये Anand Math आणि १९५३ मध्ये Kishore Kumar व वैजयंतीमाला यांच्यासोबतचा Ladki हा चित्रपट Blockbuster ठरल्याने ते चित्रपटसृष्टीतील एक महत्त्वाचे अभिनेते बनले.(Bharat Bhushan)

Bharat Bhushan यांच्या आयुष्याला आणि कारकिर्दीला सर्वोच्च शिखरावर नेणारा सुवर्णक्षण आला तो म्हणजे Vijay Bhatt यांचा Baiju Bawra (१९५२) हा चित्रपट. या चित्रपटाच्या निर्मितीदरम्यान एक रंजक इतिहास घडला. संगीतकार नौशाद यांनी दिलीप कुमार आणि नर्गिस यांसारख्या दिग्गज ताऱ्यांना घेण्याचा आग्रह धुडकावून लावत, तुलनेने नवीन असलेल्या भारत भूषण आणि मीना कुमारी यांना मुख्य भूमिकेत घेण्याचा आग्रह धरला. हा निर्णय हिंदी सिनेमाचा इतिहास बदलणारा ठरला. हा चित्रपट Golden Jubilee हिट ठरला आणि त्याने भारत भूषण नावाच्या एका नव्या Superstarचा जन्म झाला. दरबारी गायक तानसेनचा पराभव करून आपल्या वडिलांच्या मृत्यूचा संगीताच्या जोरावर बदला घेण्याची तीव्र इच्छा असलेला आणि दुसरीकडे गावातील प्रेयसी गौरीवर निस्सीम प्रेम करणारा बैजू त्यांनी इतका अप्रतिम साकारला की लोक त्यात Bharat Bhushan यांना विसरून गेले. मागे विंचरलेल्या नीटनेटके केस असलेल्या तत्कालीन पारंपरिक नायकांच्या काळात, भारत भूषण यांचे ते विस्कटलेले केस, साधे-भोळे व्यक्तिमत्त्व आणि डोळ्यांतील वेदना सामान्य प्रेक्षकांना, विशेषतः महिला वर्गाला कमालीची भावून गेली. या चित्रपटातील नौशाद यांचे शास्त्रीय रागांवर आधारित संगीत आणि मोहम्मद रफी यांचा दैवी आवाज लाभल्यामुळे भूषण यांच्यावर चित्रित झालेली O Duniya Ke Rakhwale, Man Tadpat Hari Darshan Ko Aaj आणि Tu Ganga Ki Mauj Mein ही गाणी अजरामर झाली आणि या गाण्यांचा चेहरा म्हणून त्यांचे नाव घराघरांत पोहोचले. या चित्रपटासाठी नौशाद यांना सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शकाचा पहिला वहिला Filmfare Award ही मिळाला.(Bharat Bhushan)

या अभूतपूर्व यशानंतर विजय भट्ट आणि भारत भूषण या जोडीने Shree Chaitanya Mahaprabhu (१९५३) या चित्रपटासाठी पुन्हा एकत्र काम केले आणि या भक्तीप्रधान भूमिकेसाठी भारत भूषण यांना Filmfareचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेता हा सर्वोच्च पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर सोहराब मोदी यांच्या Mirza Ghalib (१९५४) या चित्रपटात त्यांनी साकारलेला महान कवी गालिब आजही मैलाचा दगड मानला जातो. गालिबच्या भूमिकेत त्यांनी पडद्यावर सादर केलेल्या Dil-E-Nadan Tujhe Hua Kya Hai आणि Hazaron Khwahishen Aisi Ki Har Khwahish Pe Dam Nikle या गझलांनी रसिकांना वेड लावले. यात सुरैया आणि निगार सुलताना यांच्यासोबतच्या त्यांच्या जुगलबंदीने इतिहास रचला. Baiju Bawraला टक्कर देण्यासाठीच बनवलेला Vasant Bahar (१९५६) हा चित्रपटही संगीताच्या जोरावर प्रचंड यशस्वी ठरला; यातील Duniya Na Bhaye Mohe, Bhay Bhanjana Vandana Sun आणि Sur Na Saje Kya Gaun Main ही शास्त्रीय संगीतावर आधारित गाणी भूषण यांच्यावरच अत्यंत प्रभावीपणे चित्रित झाली होती. त्यांच्या कारकिर्दीत मीना कुमारी, नर्गिस आणि नूतन यांसारख्या आघाडीच्या नायिकांसोबत त्यांची जोडी जमली; मात्र मधुबाला यांच्यासोबतची त्यांची केमिस्ट्री Phagunमधील Piya Piya Na Lage Mora Jiya आणि विशेषतः Barsaat Ki Raat (१९६०) या चित्रपटात शिखरावर पोहोचली. (Bharat Bhushan)

Sahir Ludhianvi यांच्या शब्दांना रफींच्या आवाजाची लाभलेली साथ आणि भूषण यांनी पडद्यावर मांडलेला अभिनय यामुळे Zindagi Bhar Nahin Bhoolegi Woh Barsaat Ki Raat हे गाणे आणि Na To Caravan Ki Talash Hai ही हिंदी सिनेसृष्टीच्या इतिहासातील सर्वोत्कृष्ट कव्वाली भारत भूषण यांच्याच नावावर कोरली गेली. Mere Sheron Se Bhi Tum Mujhko Haseen Lagti Ho या कवी मनाच्या ओळी म्हणत मधुबाला यांना आकर्षित करणारे भारत भूषण यांचे दृश्य आजही प्रेक्षकांच्या मनावर राज्य करते. त्यांनी एस. एन. त्रिपाठी यांच्या Rani Rupmati (Aa Laut Ke Aaja Mere Meet), Kavi Kalidas आणि Sangeet Samrat Tansen यांसारख्या चित्रपटांतून शास्त्रीय संगीताचा वारसा पडद्यावर समर्थपणे चालवला.(Bharat Bhushan)

परंतु, नियतीच्या मनात काही वेगळेच होते. यशाच्या शिखरावर असतानाच त्यांच्या वैयक्तिक आणि व्यावसायिक आयुष्याला ग्रहण लागले. Barsaat Ki Raatच्या अभूतपूर्व यशानंतर काही काळातच, दुसऱ्या अपत्याला जन्म देताना उद्भवलेल्या वैद्यकीय गुंतागुंतीमुळे त्यांची पहिली पत्नी सरला यांचे अकाली निधन झाले आणि भूषण पार खचून गेले. पुढे १९६७ मध्ये त्यांनी Barsaat Ki Raat मधील आपली सह-कलाकार रत्ना यांच्याशी दुसरा विवाह केला. रत्ना या एक प्रख्यात अभिनेत्री होत्या, ज्यांनी अनेक चित्रपटांत नायिकेची बहीण किंवा मैत्रीण अशा भूमिका केल्या होत्या आणि पुढे दूरदर्शनवरील Pride and Prejudice कादंबरीवर आधारित Trishna या गाजलेल्या मालिकेत मुख्य भूमिका साकारली होती. भारत भूषण यांच्या दुसऱ्या कन्या अपराजिता यांनीही पुढे जाऊन अभिनय क्षेत्रात नाव कमावले आणि रामानंद सागर यांच्या अजरामर Ramayan मालिकेत मंदोदरीची भूमिका साकारून अफाट लोकप्रियता मिळवली.(Bharat Bhushan)

आर्थिक पातळीवर Bharat Bhushan यांनी घेतलेले काही चुकीचे निर्णय त्यांच्या विनाशाचे कारण ठरले. आपल्या भावाच्या सांगण्यावरून ते चित्रपट सह-निर्माता बनले; परंतु त्यांच्या निर्मितीसंस्थेचे केवळ दोनच चित्रपट चालले आणि बाकीचे चित्रपट Box Officeवर पूर्णपणे कोसळले. या अपयशाने त्यांच्यावर अतोनात कर्ज झाले. एकेकाळी मुंबईच्या वांद्रे उपनगरात त्यांचा एक अलिशान बंगला होता. हा तोच ऐतिहासिक Aashirwad बंगला आहे, जो आर्थिक विवंचनेमुळे भूषण यांनी आधी जुबली स्टार राजेंद्र कुमार यांना विकला आणि नंतर राजेंद्र कुमार यांनी तो सुपरस्टार राजेश खन्ना यांना विकला; अशा प्रकारे हा बंगला तीन पिढ्यांच्या महान ताऱ्यांचे निवासस्थान ठरला. Bharat Bhushan यांना वाचनाची प्रचंड आणि अफाट आवड होती, त्यांच्याकडे दुर्मिळ पुस्तकांचा जगावेगळा संग्रह होता. परंतु, पडत्या काळात त्यांना आपल्या गाड्या, बंगला यांसोबतच पोट भरण्यासाठी आणि कर्ज फेडण्यासाठी स्वतःचा जीव की प्राण असलेला हा पुस्तकांचा संग्रहही विकावा लागला, हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा आघात होता.(Bharat Bhushan)

१९६० च्या देशाच्या उत्तरार्धात राजेश खन्ना, धर्मेंद्र यांसारख्या तरुण नायकांच्या आगमनामुळे आणि Jahan Ara (१९६४) व Dooj Ka Chand हे त्यांचे रंगीत चित्रपट फ्लॉप झाल्यामुळे त्यांचे स्टारडम पूर्णपणे ओसरले. Rajshri Productionsच्या Taqdeer (१९६७) आणि नासिर हुसेन यांच्या Pyaar Ka Mausam (१९६९) या चित्रपटांतून त्यांनी चरित्र भूमिका साकारण्यास सुरुवात केली. त्यांनी मनोज कुमार आणि वैजयंतीमाला यांना घेऊन एक चित्रपट दिग्दर्शित करण्याची योजना आखली होती, पण तीही पूर्ण होऊ शकली नाही. १९७० आणि ८० च्या दशकात तर या महानायकाची परिस्थिती अतिशय कारुणिक झाली. ज्या कलाकाराला पाहण्यासाठी गर्दी जमत असे, त्यांना नगण्य आणि किरकोळ भूमिका कराव्या लागल्या, जी प्रसिद्धीच्या क्षणभंगुरतेवर आणि चित्रपटसृष्टीच्या निष्ठुरतेवर एक अत्यंत दुःखद टिप्पणी आहे. आयुष्याला शेवटी त्यांनी आपली दुसरी पत्नी रत्ना यांच्या साथीमध्ये आणि उरलेल्या मोजक्या पुस्तकांच्या दुनियेत शांतता शोधण्याचा प्रयत्न केला. अखेर, या आर्थिक संकटांशी आणि परिस्थितीशी झगडत, २७ जानेवारी १९९२ रोजी या महान स्वरयात्रिकाने जगाचा निरोप घेतला. Bharat Bhushan आज आपल्यात नसले, तरी हिंदी सिनेमाच्या रुपेरी पडद्यावर जेव्हा जेव्हा एखादा विरही कवी आपल्या ओठांवर गाणे घेऊन येईल, तेव्हा तेव्हा त्यांचा तो निष्पाप आणि भावूक चेहरा प्रेक्षकांच्या डोळ्यांसमोर अश्रू आणल्याशिवाय राहणार नाही.(Bharat Bhushan)

This blog is originally posted at Kalakruti Media - https://kalakrutimedia.com/bharat-bhushan-the-silver-screen-journey-of-actor-bharat-bhushan/