Shwaas Movie: मराठी चित्रपटाला नव संजीवनी देणारा ‘श्वास’!

सन २००४ मध्ये दिग्दर्शक संदीप सावंत यांनी दिग्दर्शित केलेला Shwaas हा चित्रपट मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आणि नवसंजीवनी देणारी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण कलाकृती ठरला. एका प्रदीर्घ मरगळीच्या कालखंडातून जाणाऱ्या मराठी चित्रपटसृष्टीला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सन्मान मिळवून देणारा आणि ऑस्करवारी करणारा हा चित्रपट मराठी सिनेमाचे रूप पालटणारा ठरला. या चित्रपटाची ताकद त्याच्या साधेपणात आणि दिग्दर्शक संदीप सावंत यांच्या संवेदनशील मांडणीत दडलेली आहे.(Shwaas Movie)

चित्रपट एका अत्यंत गंभीर, संवेदनशील आणि भावनिक विषयावर भाष्य करतो. कर्करोगामुळे (रेटिनोब्लास्टोमा) डोळ्यांची दृष्टी गमावणाऱ्या परश्या नावाच्या सात-आठ वर्षांच्या लहान मुलाची आणि त्याला वाचवण्यासाठी धडपडणाऱ्या त्याच्या आजोबांची ही हृदयस्पर्शी कथा आहे. संदीप सावंत यांनी या गंभीर विषयाची मांडणी करताना कुठेही अवाजवी मेलोड्रामा किंवा रडारड न करता, कथेतील वास्तव आणि भावनांचा संयम अत्यंत कौशल्याने राखला आहे. दिग्दर्शक म्हणून सावंत यांची शैली ही अतिशय वास्तववादी आणि मानवी मनाच्या छटा टिपणारी आहे. त्यांनी चित्रपटाचा वेग संथ पण पकड घेणारा ठेवला आहे, ज्यामुळे प्रेक्षक पात्रांच्या वेदनेशी आणि त्यांच्या संघर्षाशी मानसिक पातळीवर पूर्णपणे जोडला जातो. मुलाची दृष्टी जाणार आहे हे माहीत असूनही, त्याला जगातील सुंदर गोष्टी दाखवण्याची आजोबांची धडपड आणि रुग्णालयातील डॉक्टरांची संवेदनशीलता यांमधील द्वंद्व दिग्दर्शकाने अत्यंत प्रगल्भतेने हाताळले आहे.(Shwaas Movie)

चित्रपटाच्या कलाकारांचा अभिनय हा या कलाकृतीचा सर्वात मोठा जिवंत ठेवा आहे. आजोबांच्या भूमिकेत ज्येष्ठ अभिनेते Arun Nalawade यांनी आपल्या अभिनयाची पराकाष्ठा केली आहे. त्यांच्या चेहऱ्यावरील हतबलता, नातवाविषयीची माया आणि परिस्थितीशी लढण्याचा निर्धार त्यांनी केवळ आपल्या डोळ्यांतून आणि देहबोलीतून व्यक्त केला आहे. लहानग्या परश्या भूमिकेत बालकलाकार Ashwin Chitale याने अत्यंत नैसर्गिक आणि निरागस अभिनय केला आहे, ज्यामुळे त्याचे प्रत्येक वाक्य आणि हावभाव प्रेक्षकांच्या काळजाला थेट जाऊन भिडतात. डॉक्टर साने यांच्या भूमिकेत Sandeep Kulkarni यांनी एका संवेदनशील, कर्तव्यदक्ष आणि भावनिक डॉक्टरांचे रूप उत्तम प्रकारे पडद्यावर साकारले आहे, तर Amruta Subhash हिने मेडिकल सोशल वर्करच्या भूमिकेत कथेला एक भावनिक समतोल दिला आहे.(Shwaas Movie)

या चित्रपटाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात दाखवलेला कोकणातील निसर्ग. चित्रपटाची सुरुवात कोकणातील निसर्गरम्य वातावरणात होते. तेथील हिरवेगार निसर्गसौंदर्य, शांतता आणि परश्याचे तिथले स्वच्छंदी जीवन हे पुढच्या गंभीर हॉस्पिटलमधील वातावरणाशी एक तीव्र विरोधाभास (काँट्रास्ट) निर्माण करते. कोकणातील निसर्ग केवळ एक पार्श्वभूमी म्हणून येत नाही, तर तो परश्याच्या डोळ्यांतील शेवटची सुंदर आठवण म्हणून कथेचा एक भाग बनतो, ज्यामुळे त्याची दृष्टी जाण्याची भीती प्रेक्षकाला अधिक जास्त अस्वस्थ करते. चित्रपटाच्या पार्श्वसंगीताने कथेतील गांभीर्य आणि भावनिकता अधिक गडद केली आहे. चित्रपटात संगीताचा वापर अत्यंत मोजका आणि गरजेनुसार करण्यात आला आहे; बऱ्याच प्रसंगांमधील शांतता (सायलेन्स) ही संगीतापेक्षाही जास्त प्रभावी ठरली आहे, जी दिग्दर्शकाच्या शैलीचे उत्तम उदाहरण आहे. श्वास हा चित्रपट केवळ एक कथा सांगत नाही, तर तो प्रेक्षकांच्या काळजात कायमचे घर करतो. तो माणसाला नात्यांचे महत्त्व, जीवनाची नश्वरता आणि शेवटच्या क्षणापर्यंत जगण्याची उमेद शिकवतो.(Shwaas Movie)

संदीप सावंत यांनी कोणत्याही व्यावसायिक चमत्कृतीचा आधार न घेता, केवळ प्रामाणिक कथानक आणि संवेदनशील दिग्दर्शनाच्या जोरावर प्रेक्षकांना अंतर्मुख केले. हा चित्रपट केवळ मराठी सिनेसृष्टीला नवी दिशा देणारा ठरला नाही, तर जागतिक स्तरावर मराठी माणसाच्या जगण्याची आणि जाणिवांची प्रगल्भता सिद्ध करणारा एक अजरामर श्वास ठरला. याचे चित्रण सिंधुदुर्ग, कोकण, पुणे आणि मुंबईतील केईएम या रुग्णालयात ३० दिवसांमध्ये झाले आहे. श्वासला मराठी सिनेमामध्ये लक्षणीय वळण आणण्यासाठी ओळखले जाते. हिंदी, बंगाली, तमिळ भाषांमध्येही हा चित्रपट प्रदर्शित झाला आहे. या चित्रपटाचा 77 वा अकॅडमी अवॉर्ड्स करिता भारतातर्फे अधिकृत सहभाग होता.(Shwaas Movie)

राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट चित्रपट आणि सर्वोत्कृष्ट बालकलाकार हे पुरस्कार मिळाले. दिग्दर्शक संदीप सावंत यांनी श्वास या चित्रपटात अनेक असे प्रसंग गुंफले आहेत, जे प्रेक्षकांच्या काळजाचा ठाव घेतात आणि चित्रपट संपल्यानंतरही मनातून बाहेर पडत नाहीत. यातील पहिला सर्वात मोठा भावस्पर्शी प्रसंग म्हणजे जेव्हा डॉक्टर आजोबांना स्पष्ट शब्दांत सांगतात की, परश्याचा जीव वाचवण्यासाठी त्याच्या दोन्ही डोळ्यांचे ऑपरेशन करून ते काढून टाकावे लागतील, अन्यथा कॅन्सर त्याच्या मेंदूपर्यंत पोहोचेल. हा अत्यंत क्रूर आणि कठीण निर्णय घेताना आजोबांची झालेली मानसिक अवस्था, त्यांच्या चेहऱ्यावरील हतबलता आणि आपल्या निष्पाप नातवाचे सुंदर जग आता कायमचे अंधारात जाणार या कल्पनेने त्यांच्या डोळ्यांत दाटून आलेले पाणी प्रेक्षकाला आतून हलवून सोडते. यानंतरचा दुसरा अत्यंत हळवा आणि चित्रपटाचा मुख्य गाभा असलेला प्रसंग म्हणजे ऑपरेशनच्या आदल्या दिवशीची सुट्टी. डॉक्टर आजोबांना सांगतात की, उद्या परश्या या जगाला शेवटचे पाहणार आहे, त्यामुळे त्याला आजच्या दिवसात जे काही पाहायचे आहे ते सर्व दाखवून घ्या.(Shwaas Movie)

या एका दिवसात आजोबा परश्याला मुंबई दाखवण्यासाठी घेऊन जातात. तो लहानगा परश्या डोळे भरून मुंबईतील गाड्या, इमारती, समुद्र आणि आजूबाजूचे जग मोठ्या कुतूहलाने पाहत असतो, तर दुसरीकडे आजोबा मूकपणे, डोळ्यांत अश्रू दाबून आपल्या नातवाकडे पाहत असतात; कारण त्यांना माहीत असते की परश्या हे जग शेवटच्या वेळी पाहत आहे. हा विरोधाभास प्रेक्षकांच्या छातीत धडकी भरवणारा आणि प्रचंड भावनावश करणारा आहे. याच प्रवासात जेव्हा ते दोघे एका बागेत जातात, तेव्हा परश्या तिथली रंगीबेरंगी फुले आणि फुलपाखरे मोठ्या आनंदाने आपल्या आजोबांना दाखवतो. तो आजोबांना विचारतो, “आजोबा, हे फुलपाखरू किती सुंदर आहे ना?”, त्यावर हो म्हणताना आजोबांचा दाटून आलेला कंठ आणि डोळ्यांतून वाहणारे अश्रू निसर्गाच्या त्या सौंदर्याला एका कारुण्यात बदलून टाकतात.(Shwaas Movie)

चित्रपटातील आणखी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अंगावर काटा आणणारा प्रसंग म्हणजे जेव्हा परश्याला हॉस्पिटलमध्ये ऑपरेशन थिएटरकडे नेण्याची वेळ येते. परश्याला अजूनही हे माहीत नसते की त्याचे डोळे कायमचे काढले जाणार आहेत. तो अत्यंत निरागसतेने आजोबांचा हात धरतो आणि विचारतो, “आजोबा, माझे डोळे बरे होतील ना? मला परत सगळं दिसेल ना?”. एका निष्पाप मुलाचा हा सरळ प्रश्न आणि त्यावर उत्तर देण्यास असमर्थ असलेले आजोबा जेव्हा फक्त त्याचे चोचले पुरवतात आणि त्याला मिठी मारतात, तो क्षण चित्रपटगृहातील प्रत्येक प्रेक्षकाच्या डोळ्यात पाणी आणतो. अगदी शेवटच्या टप्प्यात, जेव्हा ऑपरेशन यशस्वी होते आणि परश्याच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधलेली असते, तेव्हा तो पहिल्यांदा शुद्धीवर येतो. तो आपले हात हवेत हलवून आजोबांना शोधण्याचा प्रयत्न करतो आणि जेव्हा आजोबांचा हात त्याच्या हातात येतो, तेव्हा तो फक्त शांत होतो. त्याच्या त्या स्पर्शात जग जिंकल्याचा आनंद आणि आजोबांवर असलेला अथांग विश्वास दिसून येतो. संदीप सावंत यांनी हे सर्व प्रसंग कोणत्याही भडक संवादांशिवाय, केवळ पात्रांच्या चेहऱ्यावरील भाव, मोजके शब्द आणि शांततेचा प्रभावी वापर करून इतके जिवंत केले आहेत की, परश्याचे ते शेवटचे पाहणे आणि आजोबांची ती मूक वेदना प्रेक्षकांच्या काळजात कायमची कोरली जाते.(Shwaas Movie)

हे देखील वाचा: Kishore Kumar: एक दुर्लक्षित पण अभिजात चित्रपट ‘दूर गगन की छांव में’

आठ निर्मात्यांपैकी एक, विश्वनाथ नायक, जे मराठी रंगमंच अभिनेते अरुण नलावडे यांचे chartered accountant होते, त्यांनी त्यांना चित्रपट बनवण्याची सूचना केली. नंतर, अरुण यांना एका मासिकाच्या दिवाळी अंकात प्रकाशित झालेली लेखिका माधवी घारपुरे यांची एक कथा वाचायला मिळाली आणि त्यांना वाटले की यावर एक उत्तम चित्रपट कथा बनू शकते. निर्मिती सुरू होण्यापूर्वीच श्वासच्या वितरणाची योजना तयार होती. सुरुवातीच्या टप्प्यात, टीमला जमेल तितक्या गावांमध्ये तो नेण्यात आला; प्रदर्शनासाठी विवाह सभागृह, शाळांचे प्रेक्षागृह आणि तात्पुरत्या जागा वापरण्यात आल्या. श्वासमध्ये कोणतीही गाणी, नायक, नायिका किंवा मराठी चित्रपटसृष्टीतील ओळखले जाणारे तारे नसतानाही हे सर्व करण्यात आले. या चित्रपटाला राष्ट्रीय आणि राज्य स्तरावर असंख्य पुरस्कार मिळाले. श्वासने महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार आणि त्यानंतर भारताचा सर्वोच्च राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार जिंकला, ज्यामुळे १९५४ नंतर प्रथमच मराठी चित्रपटसृष्टीला प्रतिष्ठित सुवर्ण कमळ पुरस्कार मिळाला. अश्विन चितळेने सर्वोत्कृष्ट बालकलाकाराचा पुरस्कार जिंकला.(Shwaas Movie)

The original blog is posted on - https://kalakrutimedia.com/