Musician Jaikishan : एस जे यांच्या रोमँटिक सूरांचा बादशहा!

 १२ सप्टेंबर हा Jaikishan Dayabhai Panchal (१९२९-१९७१) यांचा स्मृतिदिन आहे. ते Shankar-Jaikishan या दिग्गज संगीतकार जोडीचा एक महत्त्वाचा भाग होते; या जोडीच्या संगीताने १९५० आणि १९६० च्या दशकात हिंदी चित्रपटसंगीताचे स्वरूपच बदलून टाकले. जरी ही जोडी नेहमीच एकच सर्जनशील घटक म्हणून वावरत असली, तरी संगीतकार, गायक आणि चित्रपट इतिहासकारांनी अनेकदा हे नमूद केले आहे की, Jaikishan यांच्याकडे रोमँटिक भाव, सुमधुर चाल आणि भावना व्यक्त करण्याची विलक्षण समज होती. त्यांच्या रचनांमध्ये भारतीय शास्त्रीय संगीताचा प्रभाव आणि पाश्चात्य वाद्यवृंदाची (orchestration) जोड असायची, ज्यामुळे अशी गाणी तयार होत जी एकाच वेळी अभिजात आणि सामान्य रसिकांनाही सहज भावणारी असत. (Musician Jaikishan)

RK Films च्या Barsaat (१९४९) या चित्रपटापासून Shankar-Jaikishan यांच्या कारकिर्दीची आणि त्याच बरोबर यशाची सुरुवात झाली. त्यांचे संगीत लवकरच हिंदी चित्रपटसंगीताच्या सुवर्णयुगाची ओळख बनले. जरी त्यांच्या प्रत्येक रचनेचे श्रेय स्वतंत्रपणे कोणाचे हे वेगळे करणे अशक्य असले, तरी Jaikishan यांचे संगीत-व्यक्तिमत्त्व प्रामुख्याने हळुवार, काव्यात्मक आणि रोमँटिक चालींशी जोडले गेले होते; या चाली सामान्य जनता आणि जाणकार रसिक अशा दोघांनाही भुरळ घालत असत. Jaikishan यांच्याकडे अत्यंत सहज वाटणाऱ्या चाली रचण्याची विलक्षण देणगी होती. त्यांच्या चालींचा प्रवाह नैसर्गिक असे, ज्यामुळे तांत्रिकदृष्ट्या कठीण रचनाही ऐकायला सोप्या वाटत. मग ते एखादे नाजुक रोमँटिक दृश्य असो, विरहाचे दुःखद क्षण असोत किंवा आनंदाचा उत्सव – त्यांनी नेहमीच आपली चाल अविस्मरणीय राहील याची काळजी घेतली. गुंतागुंतीच्या वाद्य-रचनेवर (arrangements) मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून राहणाऱ्या अनेक संगीतकारांच्या विपरीत, Jaikishan यांचा असा विश्वास होता की, एक सशक्त चाल अगदी कमीत कमी वाद्यांच्या साथीने गायली तरी ती सुंदरच वाटली पाहिजे. (Musician Jaikishan)

त्यांच्या संगीताचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे भारतीय राग आणि पाश्चात्य harmony (स्वर-संवाद) यांचा सुरेख संगम. रचनेचा मूळ भावनिक गाभा न ढळता त्यांनी नवनवीन प्रयोग स्वीकारले. समृद्ध string sections (तंतुवाद्य समूह), ॲकॉर्डियन, पियानोचे सूर, सॅक्सोफोन आणि व्हायोलिनचा प्रभावी वापर हे Shankar-Jaikishan यांच्या संगीताचे अविभाज्य भाग बनले; तरीही या वाद्य-रचनांनी नेहमीच मुख्य चालीला पूरक भूमिका बजावली, तिला कधीही झाकोळून टाकले नाही. या समतोलामुळे त्यांच्या संगीताला भारतीय ओळख जपूनही जागतिक स्तरावर पसंती मिळाली. गायकांच्या वैयक्तिक क्षमतांचीही Jaikishan यांना उत्तम जाण होती. Lata Mangeshkar यांच्यासोबतच्या त्यांच्या सहकार्यातून हिंदी चित्रपटसंगीतातील काही अत्यंत उत्कृष्ट गाणी निर्माण झाली, तर Mohammed Rafi, Mukesh, Manna Dey, Asha Bhosle आणि Suman Kalyanpur यांनाही त्यांच्या रचनांमधून आपली गायकीची विविध रूपे आणि भावपूर्णता सादर करण्याची भरपूर संधी मिळाली. संगीतकार आणि गायक यांच्यातील सहज आणि सुसंवादी संबंधांमुळे अशा काही रचना साकारल्या गेल्या, ज्या आजही अनेक दशकांनंतर संगीतकारांना प्रेरणा देतात. (Musician Jaikishan)

त्यांच्या अविस्मरणीय रोमँटिक रचनांमध्ये Yeh Mera Prem Patra Padhkar (Sangam), Ajeeb Dastan Hai Yeh (Dil Apna Aur Preet Parai), Ehsaan Tera Hoga Mujh Par (Junglee), Teri Pyari Pyari Surat Ko (Sasural), Baharon Phool Barsao (Suraj), Aaj Kal Tere Mere Pyar Ke Charche (Brahmachari), Dil Ke Jharokhe Mein (Brahmachari), Dost Dost Na Raha (Sangam), Har Dil Jo Pyar Karega (Sangam) आणि Main Gaoon Tum So Jao (Brahmachari) यांचा समावेश होतो. प्रत्येक गाणे त्यांच्या अविस्मरणीय सुरावटी आणि भावनिक खोलीची जाणीव करून देते. (Musician Jaikishan)

शास्त्रीय संगीतावर आधारित रचना करण्यातही Jaikishan तितकेच निष्णात होते. Manna Dey यांनी अत्यंत प्रभावीपणे गायलेले Jhanak Jhanak Tori Baje Payaliya (Mere Huzoor) हे गाणे याचे उत्तम उदाहरण आहे; यातून हे सिद्ध झाले की, शास्त्रीय संगीत आपली कलात्मकता न गमावताही व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी होऊ शकते. त्याचप्रमाणे, नृत्यावर आधारित गाणी, लोकसंगीताचा प्रभाव असलेल्या चाली आणि ऑर्केस्ट्रल रचना यांतून त्यांची अष्टपैलू प्रतिभा दिसून येते. Jaikishan यांच्या शैलीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तालाचा (rhythm) केलेला वापर. तालाचे वर्चस्व निर्माण होऊ न देता, त्यांनी त्याचा वापर सुरावटीला हळुवारपणे पुढे नेण्यासाठी केला. वॉल्ट्झ, फॉक्सट्रॉट, बॉलरूम रिदम आणि भारतीय लोकसंगीतातील ताल अशा विविध प्रकारांचा त्यांच्या रचनांमध्ये समावेश होता. ही ताल-वैविध्यता Shankar-Jaikishan यांच्या संगीताची एक खास ओळख बनली, विशेषतः Raj Kapoor, Shammi Kapoor आणि नंतर Rajendra Kumar यांच्या चित्रपटांमध्ये. (Musician Jaikishan)

गीतकार Shailendra आणि Hasrat Jaipuri यांच्यासोबतची त्यांची भागीदारी भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वात महान सर्जनशील भागीदारींपैकी एक मानली जाते. या कवींच्या काव्यात्मक शब्दांना Jaikishan यांच्या सुमधुर चालींमध्ये परिपूर्ण अभिव्यक्ती मिळाली. त्यांनी मिळून अशी गाणी रचली, ज्यांत प्रेम, विरह, आशा, आनंद आणि विरहवेदना या भावना अत्यंत साधेपणाने आणि भावनिक प्रामाणिकपणाने मांडल्या गेल्या होत्या. केवळ रोमँटिक गाण्यांपुरते मर्यादित न राहता, Jaikishan यांना चित्रपटातील कथाकथनाचीही उत्तम जाण होती. त्यांची प्रत्येक रचना केवळ एक स्वतंत्र संगीतकृती म्हणून न राहता, चित्रपटाच्या कथानकाला अधिक प्रभावी बनवणारी ठरली. Jungleeमधील तरुणाईचा उत्साह असो, Sangamमधील भावनिक द्वंद्व असो, Anariमधील अभिजातता असो किंवा Surajची भव्यता—त्यांचे संगीत या चित्रपटांच्या ओळखीचा एक अविभाज्य भाग बनले. (Musician Jaikishan)

This blog is originally published at Kalakruti Media – https://kalakrutimedia.com/musician-jaikishan-the-king-of-s-j-s-romantic-melodies/