Nishani Dava Anghatha : विनोदाच्या माध्यमातून यंत्रणेवर सणसणीत टोला

 मराठी साहित्यातील उत्तम कादंबऱ्यांवर आधारित चित्रपट जेव्हा रूपेरी पडद्यावर येतात, तेव्हा ते केवळ रंजन करत नाहीत, तर समाजाच्या व्यवस्थेवर टोकदार भाष्य करतात. Dr. Ramesh Ingale Utradkar लिखित Nishani Dava Anghtha या अत्यंत गाजलेल्या कादंबरीवर आधारित आणि ज्येष्ठ दिग्दर्शक Purushottam Berde यांनी दिग्दर्शित केलेला याच नावाचा बहुतारकांकित (Multistarer) चित्रपट २००९ मध्ये प्रेक्षकांच्या भेटीला आला होता. हा सिनेमा म्हणजे केवळ निखळ करमणूक नसून, सरकारी यंत्रणेतील ढिसाळपणा, कर्मचाऱ्यांची कामचुकार प्रवृत्ती आणि कागदोपत्री चालणाऱ्या योजनांच्या बट्ट्याबोळावर ओढलेला एक अत्यंत तिखट, विडंबनात्मक आणि उपहासात्मक आसूड आहे. (Nishani Dava Anghatha)

या चित्रपटाचे सर्वात मोठे वेगळेपण त्याच्या मूळ कथानकात आणि मध्यवर्ती संकल्पनेत दडलेले आहे. सर्वसाधारणपणे भारतीय सिनेमात सरकारी योजनांचे उदात्तीकरण किंवा भावूक चित्रण केले जाते; परंतु या चित्रपटात दिग्दर्शकाने केंद्र सरकारच्या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी अशा ‘प्रौढ साक्षरता अभियाना’चा (साक्षर भारत) ग्रामीण भागात कसा बट्ट्याबोळ होतो, याचे अत्यंत वास्तववादी आणि विदारक चित्र विनोदाच्या माध्यमातून समोर आणले आहे. महाराष्ट्रातील बुलढाणा (सिनेमात भिलढाणा) जिल्ह्यातील सावरगाव नावाच्या एका छोट्या गावाची पार्श्वभूमी या कथानकाला लाभली असून, गावातील अशिक्षित प्रौढांना साक्षर करण्याची जबाबदारी सहा प्राथमिक शिक्षकांवर येते, यातून संपूर्ण चित्रपटाची मध्यवर्ती कथा विस्तारत जाते. (Nishani Dava Anghatha)

या चित्रपटाचा मुख्य गाभा प्रौढ साक्षरता अभियानाच्या नावाखाली चालणाऱ्या ढोंगाचे आणि विडंबनाचे अचूक दर्शन घडवणे हाच आहे. शासन कोट्यवधी रुपये खर्च करून निरक्षरांना लिहायला-वाचायला शिकवण्यासाठी आणि त्यांच्या हाताचा अंगठा जाऊन तिथे स्वाक्षरी यावी म्हणून योजना जाहीर करते; परंतु प्रत्यक्षात या योजनेची अंमलबजावणी कशी होते, याचे उत्तम विडंबन यात पाहायला मिळते. शिक्षकांना त्यांच्या नियमित वेळेव्यतिरिक्त हे काम करायचे असते, जे त्यांना अजिबात नको असते; तर दुसरीकडे गावातील प्रौढ शेतकरी, मजूर आणि महिलांना या वयात पाटी-पेन्सिल हातात धरण्यात काडीचाही रस नसतो. या दोन्ही बाजूंच्या अनिच्छेमुळे योजनेचे उद्दिष्ट बाजूला राहते आणि केवळ कागदी घोडे नाचवण्याची स्पर्धा सुरू होते. यातूनच शासकीय कर्मचाऱ्यांची काम टाळण्याची आणि वेळेनुसार केवळ वेळ मारून नेण्याची घातक प्रवृत्ती उघड होते. शिक्षकांचे संपूर्ण लक्ष हे दरमहा पगार उचलणे, शासकीय सुट्ट्या उपभोगणे आणि वरिष्ठांच्या तपासणीच्या वेळी केवळ खोटे अहवाल सादर करणे यावरच केंद्रित असते. शिक्षकांमधील ही कामचुकार वृत्ती आणि वेळ काढू पणा चित्रपटात अत्यंत मिश्कीलपणे दाखवला आहे, जिथे वर्गात एकही विद्यार्थी नसताना हजेरी पटावर मात्र खोट्या सह्या आणि अंगठे मारले जातात. जेव्हा शासनाचा वरिष्ठ अधिकारी साक्षरतेची प्रत्यक्ष पाहणी आणि मूल्यमापन करण्यासाठी गावात येणार असल्याची घोषणा होते, तेव्हा शिक्षक आणि मुख्याध्यापकांची जी धावपळ उडते, तिथून चित्रपटातील विनोदाचा स्तर अधिक उंचावतो. सावरगावातील साक्षरतेचा बुरखा फाटू नये म्हणून मुख्याध्यापक आणि शिक्षक मिळून एक अजब आणि चलाख योजना आखतात. ते गावातील आधीच सुशिक्षित आणि साक्षर असलेल्या तरुण-तरुणींना आणि गावकऱ्यांना गोळा करून, त्यांना शासकीय अधिकाऱ्यासमोर ‘अडाणी आणि नवशिकाऊ’ विद्यार्थी म्हणून खोटे नाटक करायला लावतात. हा संपूर्ण प्रसंग प्रशासकीय यंत्रणेच्या डोळ्यात झणझणीत अंजन घालणारा ठरतो. (Nishani Dava Anghatha)

Ajit Dalvi आणि Prashant Dalvi यांच्या धारदार पटकथेच्या जोरावर Purushottam Berde यांनी विनोदाच्या माध्यमातून समाजातील आणि प्रशासनातील घातक प्रवृत्तींवर अत्यंत अचूक कटाक्ष टाकला आहे. वरकरणी हा चित्रपट अत्यंत हसवणारा वाटत असला, तरी त्यामागील सामाजिक दाहकता प्रेक्षकाला विचार करायला लावते. योजना कितीही चांगली असली, तरी तिची अंमलबजावणी करणाऱ्या लोकांची मानसिकता जोपर्यंत बदलत नाही, तोपर्यंत देशाचा विकास कसा कागदावरच राहतो, यावर दिग्दर्शकाने बोट ठेवले आहे. (Nishani Dava Anghatha)

चित्रपटाच्या यशात यातील तगड्या कलाकारांच्या फौजेचा आणि त्यांच्या कसदार अभिनयाचा सिंहाचा वाटा आहे. मराठी सिनेसृष्टीतील दिग्गज नट Ashok Saraf यांनी ‘मुख्याध्यापक भाऊ राठोड’ यांची भूमिका आपल्या खास शैलीत अजरामर केली आहे; अधिकाऱ्यांच्या धाकाने आणि शिक्षकांच्या कामचुकारपणामुळे हतबल झालेला, पण तरीही वेळ मारून नेणारा मुख्याध्यापक त्यांनी अप्रतिम उभा केला. Makarand Anaspure यांनी साकारलेला ‘डुकरे गुरुजी’ हा अत्यंत जुगाडू आणि चलाख स्वयंसेवक स्वतःच्या नैसर्गिक मराठवाडी लहेजासह चित्रपटाची जान ठरला आहे. Nirmiti Sawant यांनी ‘बोकील मॅडम’ची वठवलेली कडक पण आतून कामचुकार असलेली शिक्षिका प्रेक्षकांना पोट धरून हसवायला भाग पाडते. या मुख्य त्रयी व्यतिरिक्त Dilip Prabhavalkar, Mohan Agashe, Vinay Apte, Bharat Jadhav, Sanjay Narvekar, Bharat Ganeshpure, Mangesh Desai, Hrishikesh Joshi, Sandeep Pathak आणि Veena Jamkar यांसारख्या दिग्गज कलाकारांची फौज यात असून प्रत्येकाला आपल्या भूमिकेची अचूक जाण आहे. (Nishani Dava Anghatha)

चित्रपटातील विनोदाच्या जागा अत्यंत नैसर्गिक आणि प्रसंगांमधून निर्माण होणाऱ्या आहेत. विशेषतः जेव्हा वर्गात डमी सुशिक्षित विद्यार्थी बसवून अधिकारी (Mohan Agashe) त्यांची परीक्षा घेतात आणि गावकऱ्यांनी अडाणी असण्याचे केलेले नाटक ज्या प्रकारे उघड होण्याच्या मार्गावर असते, तो सर्व प्रसंग, संवादांची फेक आणि कलाकारांचे टायमिंग यामुळे प्रेक्षकांची हसून हसून पुरती वाट लागते. तसेच, गावकऱ्यांनी केवळ सरकारी अनुदान किंवा मोफत मिळणाऱ्या साहित्यासाठी योजनेत भाग घेण्याचे केलेले नाटकही समाजातील लालची प्रवृत्तीवर उपरोधिक विनोदाच्या माध्यमातून प्रकाश टाकते. Salil Kulkarni यांचे संगीत आणि Sandeep Khare यांची गीते चित्रपटाच्या वातावरणाला आणि उपहासात्मक प्रवासाला योग्य पूरक ठरतात. यातील एक गाणे Makarand Anaspure याने स्वत:च्या स्वरात गायले आहे. (Nishani Dava Anghatha)

Nishani Dava Anghtha हा चित्रपट मराठी व्यावसायिक सिनेमांच्या गर्दीत आपला एक वेगळा ठसा उमटवण्यात पूर्णपणे यशस्वी ठरला आहे. हा चित्रपट केवळ साक्षरता मोहिमेचे विडंबन करत नाही, तर आपल्या देशातील संपूर्ण शिक्षण व्यवस्था आणि प्रशासकीय व्यवस्थेचे अत्यंत प्रामाणिक ऑडिट करतो. अत्यंत गंभीर आणि तितकाच उपेक्षित विषय हातात घेऊन, त्यावर कोणत्याही प्रकारचा संथपणा न आणता, शेवटपर्यंत प्रेक्षकांचे निखळ मनोरंजन करत समाजव्यवस्थेचा ढोंगीपणा उघडा पाडण्याची किमया या चित्रपटाने साधली आहे, त्यामुळेच हा चित्रपट मराठी सिनेसृष्टीच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आणि प्रत्येक नागरिकाने आवर्जून पाहावा असा एक सर्वोत्कृष्ट उपहासात्मक (Satire) सिनेमा ठरतो. (Nishani Dava Anghatha)

The original blog is posted at Kalakruti Media - https://kalakrutimedia.com/nishani-dava-anghatha-a-sharp-jibe-at-the-system-through-humour/