Phool Aur Patthar: धर्मेंद्र यांच्या ‘ही-मॅन’ प्रतिमेचा आणि महानायकाचा उदय

हिंदी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात काही चित्रपट असे असतात जे केवळ व्यावसायिक यश मिळवत नाहीत, तर एका नव्या युगाची आणि नव्या स्टारची पायाभरणी करतात. १९६६ साली प्रदर्शित झालेला आणि O. P. Ralhan यांनी दिग्दर्शित व निर्मित केलेला Phool Aur Patthar हा चित्रपट याच श्रेणीत मोडतो. (Phool Aur Patthar)

हा चित्रपट भारतीय सिनेमात अभिनेता Dharmendra यांची He-Man ही अजरामर प्रतिमा निर्माण करणारा पहिला मैलाचा दगड ठरला. Akhtar-Ul-Iman आणि Ahsan Rizvi यांच्या कसदार पटकथेवर आधारलेला हा रोमँटिक-नाट्यपट केवळ एका गुन्हेगाराच्या बदल्याची कथा नव्हती, तर ती एका निष्ठुर माणसाच्या संवेदनशील बनण्याची भावनिक कथा होती, ज्याने तत्कालीन बॉक्स ऑफिसवर प्रचंड यश मिळवून १९६६ मधील सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या चित्रपटांमध्ये मानाचे स्थान पटकावले.(Phool Aur Patthar)

या चित्रपटाचे सर्वात मोठे वेगळेपण म्हणजे यातील नायक पारंपरिक अर्थाने ‘सज्जन’ नव्हता, तर तो परिस्थितीमुळे गुन्हेगारीच्या गर्तेत अडकलेला ‘शाका‘ नावाचा एक राकट, निष्ठुर चोर होता. चित्रपटाची कथा अशा एका वळणावर सुरू होते जिथे प्लेगच्या भयानक साथीमुळे संपूर्ण गाव ओस पडलेले असते आणि अशा सुनसान गावात शाका चोरीच्या उद्देशाने एका घरात शिरतो; परंतु तिथे त्याला धनाऐवजी मरणाच्या दारात उभी असलेली ‘शांती‘ नावाची एक विधवा सून सापडते, जिच्या क्रूर नातेवाईकांनी तिला आजारी अवस्थेत मरायला सोडून पळ काढलेला असतो. येथूनच चित्रपटाच्या शीर्षकाचा खरा अर्थ उलगडायला लागतो, जिथे ‘फूल’ म्हणजेच अत्यंत कोमल, सोशिक शांती आणि ‘पत्थर’ म्हणजे दगडासारखा कठोर मनाचा शाका एकत्र येतात. शाका तिची अत्यंत निष्ठेने शुश्रूषा करून तिला मृत्यूच्या जबड्यातून बाहेर काढतो, मात्र जेव्हा तिचे लोभी नातेवाईक परत येतात, तेव्हा तिला जिवंत पाहून त्यांना आनंद होत नाही, उलट घरात चोरीचा प्रयत्न झाल्याचा राग ते शांतीवरच काढतात. तिच्यावर चोरीचा आळ आणून तिला मारहाण केली जाते तेव्हा शाका तिच्या पाठीशी ढाल बनून उभा राहतो आणि तिला तिच्या अत्याचारी दीराच्या तावडीतून सोडवून आपल्या घरी घेऊन येतो.(Phool Aur Patthar)

या चित्रपटाचे दुसरे वेगळेपण म्हणजे यात दाखवलेला तत्कालीन समाजाचा दांभिकपणा; एकीकडे शांतीचे नातेवाईक तिला मरण्यासाठी सोडतात आणि दुसरीकडे एक परका माणूस तिला आश्रय देतो, पण समाज मात्र या पवित्र नात्याला संशयाच्या नजरेने पाहतो आणि शेजारी त्यांच्याबद्दल वाईट वावड्या उठवू लागतात. कथेला खरा नाट्यमय वळण तेव्हा मिळतो जेव्हा शांतीच्या नावावर मोठी संपत्ती आल्याचे कळताच तिचे नातेवाईक तिला परत मिळवण्यासाठी कारस्थान रचतात, तर दुसरीकडे शांतीच्या सानिध्यात आल्यामुळे शाका गुन्हेगारी जगताचा त्याग करून सुधारण्याच्या मार्गावर चालू लागतो, ज्यामुळे त्याचे जुने गुन्हेगार साथीदार त्याचे शत्रू बनतात; अशा प्रकारे काहींसाठी अग्नी आणि मुक्ती तर काहींसाठी मृत्यू आणि बेड्या असा हा थरारक व भावनिक प्रवास शेवटाकडे जातो.(Phool Aur Patthar)

या संपूर्ण कथानकात Dharmendra आणि Meena Kumari यांच्या अभिनयाने आणि त्यांच्यातील अद्भुत केमिस्ट्रीने प्राणाची आहुती दिली असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. धर्मेंद्र यांनी शाकाची भूमिका अशा ताकदीने साकारली की, त्यांच्या पिळदार शरीराचे आणि राकट सौंदर्याचे दर्शन घडवणारे दृश्य हिंदी सिनेमातील आयकॉनिक दृश्य बनले आणि त्यांना बॉलिवूडचे पहिले He-Man हे बिरुद मिळाले; त्यांच्या अभिनयात एका बाजूला चोराचा आक्रमकपणा आणि दुसरीकडे शांतीसाठी हळवा होणारा प्रियकर या दोन्ही छटा अत्यंत प्रगल्भतेने उमटल्या. दुसरीकडे, ‘ट्रॅजेडी क्वीन’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मीना कुमारी यांनी शांतीच्या भूमिकेत आपल्या संयत, डोळ्यांतून बोलणाऱ्या आणि अत्यंत भावूक अभिनयाने प्रेक्षकांच्या काळजाचा ठाव घेतला. या दोघांमधील पडद्यावरील केमिस्ट्री इतकी परिपक्व आणि उत्कट होती की, प्रेक्षक त्यांच्या सुखासाठी आणि दुःखासाठी मनोमन प्रार्थना करू लागले; या जोडीला मिळालेल्या अफाट पसंतीमुळेच पुढे Chandan Ka Palna, Manjhli Didi आणि Baharon Ki Manzil यांसारख्या चित्रपटांमध्ये ही जोडी पुन्हा एकत्र दिसली.(Phool Aur Patthar)

चित्रपटाच्या यशात दिग्दर्शक O. P. Ralhan यांच्या दूरदृष्टीचा आणि उत्कृष्ट दिग्दर्शनाचा मोठा वाटा आहे, त्यांनी एका व्यावसायिक मसाला पटावर मानवी नातेसंबंधांची अतिशय संवेदनशील वीण गुंफली; Shashikala, Lalita Pawar, Madan Puri आणि Iftekhar यांसारख्या मातब्बर सहाय्यक कलाकारांकडून त्यांनी उत्कृष्ट काम करून घेतले, ज्यामुळे खलनायकी आणि कौटुंबिक छळाचे प्रसंग अधिक गडद झाले. चित्रपटाचे संगीत हा आणखी एक भक्कम कणा होता, Ravi यांनी दिलेले संगीत आणि Shakeel Badayuni यांचे गीत प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवून गेले; Sheeshe Se Pee Ya Paimane Se Pee सारखे गाणे शशिकला यांच्या नृत्याने सजले, तर चित्रपटातील इतर गाण्यांनी कथेची भावनिक वीण अधिक घट्ट केली.(Phool Aur Patthar)

Phool Aur Pattharचे वेगळेपण या गोष्टीतही अधोरेखित होते की, या चित्रपटाने प्रादेशिक भाषांच्या सीमा ओलांडल्या आणि दक्षिणेतील चित्रपटसृष्टीला भुरळ घातली; यामुळेच तमिळमध्ये M. G. Ramachandran यांच्यासोबत Oli Vilakku, तेलगूमध्ये N. T. Rama Rao यांच्यासोबत Nindu Manasulu आणि मल्याळममध्ये Jayan यांच्यासोबत Puthiya Velicham अशा तीन प्रमुख भाषांमध्ये या चित्रपटाचे यशस्वी रिमेक झाले. हा चित्रपट धर्मेंद्र यांच्या कारकिर्दीला सर्वोच्च शिखरावर नेणारा ठरला आणि शोमन Raj Kapoor यांच्यानंतर थेट सोव्हिएत युनियन (रशिया) आणि वॉर्सा करारातील देशांमध्ये प्रचंड आंतरराष्ट्रीय लोकप्रियता मिळवणारे धर्मेंद्र हे दुसरे भारतीय अभिनेते बनले.(Phool Aur Patthar)

हे देखील वाचा: Bharat Bhushan: अभिनेता भारत भूषण यांचा रुपेरी जीवन प्रवास!

थोडक्यात सांगायचे तर, Phool Aur Patthar हा केवळ एक चित्रपट नाही, तर तो उत्तम अभिनय, सशक्त दिग्दर्शन, सुमधुर संगीत आणि एका नव्या महानायकाच्या उदयाची साक्ष देणारा भारतीय चित्रपटसृष्टीचा एक सुवर्ण इतिहास आहे.(Phool Aur Patthar)

This blog is originally posted here - https://kalakrutimedia.com/phool-aur-patthar-the-rise-of-dharmendras-he-man-image-and-a-superstar/