Sangam Movie : ‘संगम’ चित्रपटाच्या इंग्रजी गाण्याचा अनोखा प्रवास!

 भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात शो-मॅन Raj Kapoor आणि R. K. Filmsच्या Sangam या चित्रपटाचे स्थान अत्यंत अढळ आणि मैलाचा दगड ठरलेले आहे. सन १९६४ मध्ये प्रदर्शित झालेला हा संगीतप्रधान चित्रपट आज साठ वर्षांहून अधिक काळ उलटून गेला तरी रसिक प्रेक्षकांच्या मनावर आणि ओठांवर अद्याप ताजा आहे. (Sangam Movie)

आर. के. फिल्म्सचा हा पहिलाच संपूर्ण रंगीत आणि दोन मध्यंतरे असलेला अत्यंत भव्य व दीर्घ लांबीचा चित्रपट होता. एका नितांत सुंदर प्रणयी त्रिकोणावर आधारित असलेल्या या चित्रपटाची स्टारकास्ट खरंतर राज कपूर यांना Mehboob Khan यांच्या Andaz चित्रपटाप्रमाणेच Dilip Kumar, Nargis आणि स्वतः राज कपूर अशीच घ्यायची होती. परंतु, तोपर्यंत नर्गीस यांनी Sunil Dutt यांच्याशी विवाह करून रुपेरी पडद्याला रामराम ठोकला होता आणि त्या संसारात मग्न झाल्या होत्या, तर दिलीप कुमार यांनी काही कारणास्तव या भूमिकेला नकार दिला होता. अखेर राज कपूर यांनी अत्यंत पारख करून Vyjayanthimala आणि ‘ज्युबिली स्टार’ Rajendra Kumar यांची निवड केली आणि या त्रयीने पडद्यावर इतिहास घडवला. हा सिनेमा जितका त्याच्या उत्कृष्ट अभिनयासाठी आणि भव्यतेसाठी ओळखला जातो, त्याहून कैक पटीने तो Shankar-Jaikishan यांच्या अजरामर संगीतासाठी आजही आवर्जून आठवला आणि ऐकला जातो. या चित्रपटात Mere Man Ki Ganga, O Mehbooba Tere Dil Ke Paas Hai, Ye Mera Prem Patra Padhkar, O Mere Sanam O Mere Sanam, Dost Dost Na Raha, Mai Ka Karu Ram Mujhe Budhdha Mil Gaya आणि Har Dil Jo Pyar Karega अशी एकाहून एक सरस एकूण सात गाणी होती, जी आजही भारतीय संगीतप्रेमींच्या गळ्यातील ताईत आहेत. परंतु, या अत्यंत लोकप्रिय गाण्यांच्या गर्दीत संगममध्ये आणखी एक अतिशय वेगळे आणि अनोखे गाणे होते, जे आजच्या पिढीच्या फारसे लक्षात नाही किंवा काळाच्या ओघात विस्मृतीत गेले आहे. हे गाणे चित्रपटात अत्यंत महत्त्वाच्या वळणावर येते, जेव्हा राज कपूर आणि वैजयंतीमाला लग्नानंतर हनिमूनसाठी परदेश दौऱ्यावर जातात. युरोपमधील विविध नयनरम्य देशांमध्ये फिरत असताना, पार्श्वभूमीवर हे पाश्चात्त्य धाटणीचे इंग्रजी गाणे वाजवले जाते आणि या गाण्याच्या मेकिंगची कहाणी अत्यंत रंजक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. (Sangam Movie)

राज कपूर यांनी जेव्हा आपल्या या भव्य चित्रपटात एका आंतरराष्ट्रीय स्तराच्या इंग्रजी गाण्याचा समावेश करायचा असे मनोमन ठरवले, तेव्हा त्यांना या गाण्याची ट्रीटमेंट पारंपरिक हिंदी गाण्यांपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या तर्‍हेने द्यायची होती. या गाण्यासाठी त्यांना बॉलिवूडमधील Mohammed Rafi, Mukesh किंवा Manna Dey यांच्यासारख्या कोणत्याही प्रस्थापित किंवा प्रसिद्ध पार्श्वगायकाचा भारतीय ढंगाचा आवाज नको होता. गाणे पूर्णपणे परदेशी भाषेत आणि पाश्चात्त्य संगीताच्या अंगाने जाणारे असल्यामुळे, तशाच अस्सल आंतरराष्ट्रीय टाईपच्या गायकाचा शोध मुंबईत सुरू झाला. संगीतकार जोडीतील जयकिशन हे त्यावेळी दक्षिण मुंबईतील चर्चगेट स्टेशन जवळ असलेल्या प्रसिद्ध Gaylord Hotelमध्ये रोज संध्याकाळी आपल्या मित्रांसमवेत आणि कलाकारांसोबत ड्रिंक्स घेण्यासाठी व गप्पा मारण्यासाठी बसायचे. त्यांच्या या कंपूत अनेकदा अभिनेते Shammi Kapoor देखील असायचे. त्या काळी गेलॉर्ड हॉटेलमध्ये ग्राहकांच्या मनोरंजनासाठी लाईव्ह ऑर्केस्ट्रा आयोजित केला जाई आणि तिथे काही स्थानिक पाश्चात्त्य कलाकार येऊन लोकप्रिय इंग्रजी गाणी गायचे. या ऑर्केस्ट्रामध्ये गाणाऱ्या एका गायकाचा वेस्टर्न बेस असलेला मखमली स्वर शम्मी कपूर यांना खूप आवडायचा. त्या गोवेकर गायकाचे नाव होते Vivian Lobo. शम्मी कपूर यांनी संगमच्या त्या हनिमून साँगसाठी हाच स्वर अगदी योग्य आणि परफेक्ट असल्याचे संगीतकार जयकिशन यांना सुचविले. जयकिशन यांनी विवियन यांना ऐकले आणि नंतर राज कपूर यांच्याशी त्यांची भेट घडवून आणली. शो-मॅन राज कपूर यांनाही विवियन लोबो यांचा तो अस्सल पाश्चात्त्य आवाजाचा पोत प्रचंड आवडला आणि त्यांनी लगेचच या गाण्यासाठी त्यांची निवड केली. (Sangam Movie)

गायक निश्चित झाल्यानंतर गाण्याचे शब्द नेमके काय असावेत यावर राज कपूर, शंकर-जयकिशन आणि गीतकारांमध्ये सखोल चर्चा झाली. चित्रपटातील नायक-नायिका हनिमूनसाठी संपूर्ण युरोप खंडात फिरणार असल्यामुळे, युरोपमधील वेगवेगळ्या देशांतील स्थानिक भाषांमध्ये I Love You हा प्रेमाचा संदेश या गाण्यात गुंफायचा असे राज कपूर यांच्या कल्पक डोक्यातून आले. त्यानुसार विविध भाषांमधील भाषांतराची आणि शब्दांची जुळवाजुळव सुरू झाली. जसे जर्मनी देशासाठी जर्मन भाषेत Ich liebe dich, फ्रान्ससाठी फ्रेंच भाषेतील Je t’aime, आणि रशियासाठी रशियन भाषेतील Ya lyublyu vas ही प्रेमाची रूपेरी रूपांतरे गाण्यात अत्यंत खुबीने आणली गेली. प्रत्येक ओळीनंतर मुख्य गायक I Love You असे म्हणतो, असे या गाण्याचे संपूर्ण प्रारूप आणि रचना ठरवण्यात आली. पश्चिमेकडच्या या संगीताच्या तालावर चालणाऱ्या गाण्यात एक भारतीय तडका म्हणून हिंदी भाषेतील Ishq Hai Ishq ही ओळ देखील मध्यंतरात अत्यंत गोडपणे येते. या गाण्याला शंकर-जयकिशन यांनी वेस्टर्न जॅझ आणि पॉप म्युझिकचा अप्रतिम मिलाफ साधून संगीतबद्ध केले होते. हे गाणे स्वतः विवियन लोबो यांनीच लिहिले असावे असे मानले जाते, कारण त्या काळात अशा इंग्रजी गाण्यांचे लेखन सहसा ते गायकच करत असत. विवियन लोबो यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीत गायलेले हे एकमेव गाणे ठरले. या गाण्याच्या रेकॉर्डिंगनंतर या गुणी गायकाचे पुढे काय झाले, ते पुन्हा गोव्याला गेले की परदेशात स्थायिक झाले, याबद्दल कुणास ठाऊक नाही, त्यांचे नाव आणि पत्ता चित्रपटसृष्टीतून अज्ञातच राहिले. (Sangam Movie)

This blog is originally published at kalakruti media - https://kalakrutimedia.com/sangam-movie-the-unique-journey-of-the-english-song-from-sangam/