Jeevan : मूर्तिमंत खलनायक

 सिनेमाच्या सुवर्ण युगातील एक महत्त्वाचा खलनायक म्हणजे Jeevan. 24 ऑक्टोबर हा त्याचा जन्मदिवस. त्या निमित्ताने त्याच्या खलनायकीचा घेतलेला आढावा. Golden Era मधील हिंदी सिनेमाच्या खलनायकाच्या यादीत Pran ने नि:संशयपणे पहिला क्रमांक पटकावला असला तरी दुसऱ्या क्रमांकाचे दावेदार अनेक आहेत, त्यातील एक होते अभिनेता Jeevan यांचे! सिनेमाच्या सुवर्ण युगात घेतलेला त्यांनी खलनायकाच्या व्यक्तिरेखेचा वसा थेट Amitabh Bachchan युगापर्यंत चालविला, ज्याची सुरुवात त्यांच्या लहानपणापासूनच एका खडतर प्रवासाने झाली होती. (Jeevan)

पृथ्वीवरील नंदनवनात म्हणजेच काश्मीरमध्ये जीवनाचा जन्म २४ ऑक्टोबर १९१५ रोजी एका भल्या मोठ्या कुटुंबात झाला, जिथे त्यांना सख्खे-सावत्र मिळून २४ भावंडे होती आणि लहान वयातच ते पोरके झाले, ज्यामुळे आयुष्याचे वास्तव त्यांना लवकर समजले. लाहोरला शालेय शिक्षण घेतल्यावर वयाच्या १८ व्या वर्षी खिशात अवघे २६ रुपये घेऊन ते मुंबईत सिनेमाची स्वप्ने घेऊन आले, पण इथे त्यांना सुरुवातीला मोठा संघर्ष करावा लागला आणि Mohan Sinha यांच्या स्टुडिओत ते ‘Reflector Boy‘ म्हणून रुजू झाले, जिथे त्यांच्यासोबत Dwarka Divecha होते. एक दिवस सिन्हांनी जीवनला पाहिले आणि गोरा गोमटा, उंचपुरा तरुण जीवन त्यांना नायक म्हणून मनोमन आवडला, ज्यामुळे त्यांना ताबडतोब Fashionable India या सिनेमाचा नायक बनवून टाकले, जिथे त्यांचे खरे नाव Omkar Prasad Dhar होते, पण एवढे लांबलचक नाव नको म्हणून सुटसुटीत ‘जीवन’ करून टाकण्यात आले. पुढे मात्र नायक बनण्याचा आपला चेहरा नाही हे त्यांनी लवकर ओळखले आणि त्यांनी खलनायकीकडे आपला मोर्चा वळविला, ज्यातून त्यांचा कावेबाज चेहरा, कुर्रेबाजपणे चष्म्याच्या कोनातून बघणं, चेहऱ्यावरचं कुत्सित हास्य, एका हातात रिव्हॉल्व्हर तर दुसऱ्या हातात मदनिका आणि उंची पाश्चात्त्य पेहराव असा त्यांचा पडद्यावरचा अटायर प्रेक्षकांच्या पसंतीस उतरला. डोक्यात सतत कुटील कारस्थानं चालू असावी अशी बेरकी नजर प्रेक्षकांच्या छातीतदेखील धडकी भरवायची आणि पन्नासच्या दशकातील गाजलेल्या Nagin, Durgesh Nandini, Hulchul, Tarana, Phagun या सिनेमांतून त्यांनी खलत्वाचे अस्सल रंग भरले. (Jeevan)

Dilip Kumar, Raj Kapoor, Dev Anand या त्रिकूटासोबत ते अत्यंत यशस्वीरीत्या गाजले, ज्यामध्ये दिलीप कुमारसोबत Naya Daur मधील त्यांची भूमिका खूप गाजली, तर देव आनंदसोबत Nau Do Gyarah आणि Johnny Mera Naam या सिनेमांतील जीवनची ऐटबाज भूमिका पूर्णपणे भाव खाऊन गेली. विशेषतः जॉनी मेरा नाममधील त्यांनी रंगवलेला ‘हिरा’ हा स्मगलर आणि “काम तो हो गया लेकीन हिरा पकडा गया” या त्यांच्या उच्चारातून डोकावणारा पाश्चात्त्य टोन त्यांच्या स्मगलरच्या अदाकारीला अगदी साजेसा होता. Aadhi Raat सिनेमात Nargis च्या क्रूर दारुड्या नवऱ्याची भूमिका त्यांनी काय अफलातून केली होती, हे प्रेक्षक कधीच विसरू शकणार नाहीत. सत्तरच्या दशकात व्हिलन अधिक स्टायलिश बनला आणि धूर्त, कावेबाज, कपटी व्यक्ती साकारणे हा तर त्यांचा हातखंडा बनला, ज्यामुळे अमिताभ बच्चनसोबत Yaarana, Laawaris, Suhaag, Desh Premee यांसारख्या अनेक सिनेमांत दमदार भूमिका केल्या. आपल्या खास स्वरात लांबलचक वाक्ये उच्चारण्याची त्यांची अदा अत्यंत ग्रेट होती आणि Pran Jaye Par Vachan Na Jaye या सिनेमात जेव्हा जीवन म्हणतो, “हां हां ठाकूर साब दिल के मामले बडे नाजूक होते हैं, गोला बारूद से भी भडक उठते है और फिर लोग तो यही कहेंगे की जब ठाकूर कि चोरी पकडी गयी तो अपनी दिल की प्यास बुझाकर गरीब मुनीया का घर हि उजाड दिया”, तेव्हा त्यावेळचा त्यांचा अभिनय आणि आवाजातील चढ-उतार खरोखरच जबरदस्त होते. प्रेक्षकांना सलग आणि तीव्र चीड आणायला लावायची ताकद त्यांच्या अभिनयात होती, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे Manmohan Desai यांचा Amar Akbar Anthony हा चित्रपट होय, जिथे ते प्राणला आपल्या बुटावर दारू ओतून ते बूट पुसायला लावतात आणि त्यावेळचा त्यांचा गुर्मीतला संवाद “जूते ऐसे चमकाऒ की सूरत नजर आनी चाहीए” आजही प्रेक्षकांच्या अंगावर काटा आणतो. (Jeevan)

परंतु अभिनेता Jeevan केवळ खलनायकी भूमिकांपुरतेच मर्यादित नव्हते, तर ते हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एका अतिशय वेगळ्या आणि दैवी रंगरूपासाठी अजरामर झाले, ती म्हणजे त्यांनी रुपेरी पडद्यावर पन्नासहून अधिक वेळा साकारलेली Narad Muni यांची अत्यंत लोकप्रिय पौराणिक भूमिका! पौराणिक पात्रांमध्ये नारदाचा रोष आणि विनोद यांचा उत्तम ताळमेळ घालत जीवन यांनी पन्नासपेक्षा जास्त धार्मिक चित्रपटांमध्ये नारदाची भूमिका समर्थपणे वठवली, जो भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक मोठा आणि विरळा विक्रम मानला पाहिजे. अभिनेता जीवन यांनी पहिल्यांदा रुपेरी पडद्यावर नारदाची भूमिका १९४७ सालच्या Bhakt Dhruva या Prakash Films च्या चित्रपटात केली होती आणि त्यानंतर पुढची तब्बल बत्तीस वर्षे ते सातत्याने अत्यंत निष्ठेने पन्नासपेक्षा अधिक वेळा ही भूमिका मोठ्या पडद्यावर जिवंत करत राहिले. (Jeevan)

================================

हे देखील वाचा: Musical Journey : ‘चटणी म्युझिक’ आणि ‘गँग्स ऑफ वासेपूर’

================================

जीवन यांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटची नारदाची भूमिका १९७९ सालच्या Gopal Krishna या Rajshri Productions च्या चित्रपटात पार पाडली, जी त्यांच्या धार्मिक अभिनय प्रवासाची एक सुंदर सांगता ठरली. मागच्या अनेक पिढ्यांवर जीवन यांच्या या नारदाच्या भूमिकेचे इतके जबरदस्त गारूड आणि प्रभाव होता की, सर्वसामान्यांमध्ये नारद म्हटलं की डोळ्यांसमोर थेट अभिनेता जीवन यांचाच सतेज चेहरा उभा राहत असे आणि प्रत्येक पौराणिक चित्रपटात तेच नारदाच्या भूमिकेत असावेत असा जणू एक पायंडाच पडला होता. अशा या अष्टपैलू, पडद्यावर एकाच वेळी अतिशय भयानक खलनायक आणि देवलोकातील गोड संवादांची जादू करणारे नारदमुनी बनून रसिकांच्या मनावर राज्य करणाऱ्या अभिनेत्याचा जन्मदिवस २४ ऑक्टोबर रोजी येतो आणि त्या निमित्ताने त्यांचे हे समग्र स्मरण करताना हिंदी चित्रपटसृष्टीतील त्यांचे अनमोल आणि बहुआयामी योगदान खरोखरच अफाट असल्याचे जाणवते. (Jeevan)

धनंजय कुलकर्णी : बात पुरानी बडी सुहानी

THIS BLOG IS ORIGINALLY PUBLISHED AT KALAKRUTI MEDIA - https://kalakrutimedia.com/jeevan-the-epitome-of-a-villain/