Varhadi Ani Vajantri : मराठी-कानडीचा सांस्कृतिक संगम!

१९७३ साली प्रदर्शित झालेला Varhadi Ani Vajantri हा मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील एक अजरामर मैलाचा दगड मानला जातो. दिग्गज दिग्दर्शक Raj Dutt यांच्या कल्पकतेतून आणि आधुनिक वाल्मिकी G. D. Madgulkar म्हणजेच Gadima यांच्या सिद्धहस्त लेखणीतून उतरलेली ही कलाकृती केवळ मनोरंजक नव्हती, तर एका गंभीर सामाजिक विषयावर हलक्या-फुलक्या शैलीत भाष्य करणारी ठरली. या चित्रपटाचा मुख्य गाभा म्हणजे दोन वेगवेगळ्या प्रांतांतील, भाषांतील आणि संस्कृतींतील कुटुंबांची कथा आहे, ज्यात एका बाजूला अस्सल मराठी बाणा आणि दुसऱ्या बाजूला कडक शिस्तीचे कन्नड कुटुंब आमनेसामने येते. (Varhadi Ani Vajantri)

भाषा आणि संस्कृतीच्या सीमांमुळे निर्माण होणारे गैरसमज, अहंकाराची लढाई आणि त्यातून निर्माण होणारे उपरोधिक विनोद दिग्दर्शकाने अप्रतिमपणे पडद्यावर मांडले आहेत, परंतु या सर्व वादावर सरतेशेवटी मात करते ते ‘प्रेम’. दोन वेगवेगळ्या भाषिक कुटुंबांतील तरुण-तरुणीचे जुळलेले प्रेम केवळ दोन व्यक्तींनाच नाही, तर दोन भिन्न संस्कृतींना परस्परांच्या जवळ आणते आणि भाषा कोणतीही असो, हृदयाची भाषा एकच असते, हा वैश्विक संदेश हा चित्रपट अत्यंत सहजतेने देऊन जातो. Varhadi Ani Vajantri या चित्रपटाला मराठीतील सुरुवातीच्या यशस्वी Multistarrer चित्रपटांपैकी एक मानले जाते, कारण त्या काळातील मराठी चित्रपटसृष्टीतील दिग्गज कलाकारांची Fauj या चित्रपटात एकत्र आली होती आणि प्रत्येक पात्राला स्वतंत्र महत्त्व देऊन दिग्दर्शकाने कोणावरही अन्याय होऊ न देता प्रत्येकाच्या भूमिकेला योग्य न्याय दिला होता. एवढी मोठी स्टारकास्ट एकत्र सांभाळणे आणि प्रत्येकाचा पडद्यावरील वावर संतुलित ठेवणे हे या चित्रपटाचे मोठे दिग्दर्शकीय यश होते. सत्तरच्या दशकात प्रांतीयता आणि भाषा वाद हे मुद्दे डोकं वर काढत असताना त्या काळात दोन राज्यांमधील, विशेषतः महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या शेजारी राज्यांमधील सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि सलोखा दाखवणे हे कमालीचे धाडसाचे आणि सामाजिकदृष्ट्या अत्यंत गरजेचे पाऊल होते. हा चित्रपट केवळ मनोरंजन करत नाही, तर संकुचित प्रांतीय वादाला छेद देऊन ‘अनेकतेत एकता’ हा भारतीय संस्कृतीचा मूळ मंत्र अधोरेखित करतो आणि लग्नकार्यासारख्या पवित्र सोहळ्याच्या माध्यमातून दोन भिन्न भाषिक समाज कसे एकत्र येऊ शकतात, याचे हे एक सुंदर सामाजिक डॉक्युमेंटेशन ठरते. (Varhadi Ani Vajantri)

ज्येष्ठ दिग्दर्शक Raj Dutt यांचे कल्पक दिग्दर्शन हे या चित्रपटाचे सर्वात मोठे बलस्थान आहे, ज्यांनी कथेचा वेग, दोन कुटुंबांमधील तणाव आणि विनोद यांचा समतोल अचूक साधला आणि कुठेही अतिनाट्य (Melodrama) न करता चित्रपट Realistic पण तितकाच रंजक ठेवला. या चित्रपटाला लाभलेले Ram Kadam यांचे सुमधुर संगीत आणि Gadima यांचे अर्थपूर्ण शब्द आजही रसिकांच्या ओठांवर रेंगाळत आहेत, कारण चित्रपटातील गाणी केवळ मनोरंजनासाठी नसून ती चित्रपटाला गती देणारी आणि पात्रांच्या भावना अचूक व्यक्त करणारी ठरली आहेत, ज्यामुळे संगीताने चित्रपटाची पकड अधिक घट्ट केली. चित्रपटातील प्रत्येक लहान-मोठ्या कलाकाराने आपापली भूमिका चोख बजावली असून मराठी आणि कन्नड कुटुंबांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या दोन्ही बाजूंच्या ज्येष्ठ कलाकारांनी आपापल्या संस्कृतीचा अभिमान आणि भाषिक लकबी इतक्या सुंदर पकडल्या आहेत की प्रेक्षक आजही त्या पात्रांच्या प्रेमात पडतात. प्रेमात पडलेल्या मुख्य नायक-नायिकेची अगतिकता, कुटुंबाला समजावून सांगताना होणारी तारांबळ आणि एकमेकांबद्दलचे अथांग प्रेम त्यांनी आपल्या अभिनयातून हुबेहूब जिवंत केले आहे, तर लग्नातील वऱ्हाडी आणि इतर पात्रांनीही आपल्या सहज अभिनयाने चित्रपटात अचूक Timing साधत विनोदाचे अप्रतिम रंग भरले आहेत. (Varhadi Ani Vajantri)

या चित्रपटाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे Gadima यांचा पडद्यावरील प्रत्यक्ष वावर होय; Gadima हे प्रामुख्याने महान कवी, गीतकार आणि पटकथाकार म्हणून जगप्रसिद्ध असले, तरी Varhadi Ani Vajantri मधील त्यांचा अभिनय त्यांच्या अष्टपैलुत्वाची उत्तम साक्ष देतो. त्यांच्या भारदस्त व्यक्तिमत्त्वाला साजेसा आणि तितकाच संयत अभिनय त्यांनी यात केला असून त्यांच्या संवादातील जरब आणि चेहऱ्यावरील विशिष्ट भाव चित्रपटाची उंची वाढवणारे ठरले, ज्यामुळे लेखणीचा हा जादूगार अभिनयातही तितकाच उजवा आहे हे त्यांनी जगाला दाखवून दिले. Varhadi Ani Vajantri या चित्रपटाला त्याच्या उत्कृष्ट संहितेसाठी, दर्जेदार दिग्दर्शनासाठी आणि उच्च सामाजिक मूल्यांसाठी राज्य शासनाचे व इतर अनेक मानाचे पुरस्कार लाभले आणि व्यावसायिक यशासोबतच या चित्रपटाला समीक्षकांचीही भरभरून दाद मिळाली. हा केवळ एक चित्रपट नाही, तर तो मराठी माणसाच्या मनाचा मोठेपणा आणि दोन संस्कृतींना जोडणारा एक अनोखा भावनिक सांधा आहे, ज्यामुळे आज ५३ हून अधिक वर्षे उलटून गेल्यानंतरही या चित्रपटाचा ताजेपणा, त्यातील निखळ विनोद आणि प्रांतीय सलोख्याचा संदेश तितकाच लागू पडतो, यातच या Classic Cinema चे खरे आणि अजरामर यश सामावलेले आहे. (Varhadi Ani Vajantri)

हा चित्रपट केवळ वरवरचा विनोद नसून दोन वेगवेगळ्या संस्कृतींमधील आणि भाषेतील संवादावर, तसेच मानवी स्वभावावर आधारित एक अत्यंत मार्मिक आणि कौटुंबिक सुवर्णकाळाचा सिनेमा आहे. या सिनेमाला आंतरराज्य विवाहाची पार्श्वभूमी होती. चित्रपटाची मुख्य कथा एका आंतरप्रांतीय (Inter-state) लग्नाभोवती फिरते. महाराष्ट्रातील एक कुटुंब आणि कर्नाटक (सीमा भाग किंवा कानडी संस्कृती) मधील एक कुटुंब यांच्यात लग्न ठरते. चित्रपटात भाषा आणि संस्कृतीचा संघर्ष मस्त टिपला आहे. मुलगा आणि मुलगी एकमेकांच्या प्रेमात असतात किंवा त्यांचे लग्न ठरते, पण खरी मेख दोन्ही बाजूंच्या ‘वऱ्हाडी’ मंडळींमध्ये असते. एका बाजूला मराठी संस्कृती आणि दुसऱ्या बाजूला कानडी भाषेचा व संस्कृतीचा पगडा असलेले कुटुंब, यांच्यातील भाषिक गैरसमज आणि चालीरीतींमधील फरक यांमुळे ऐन लग्नाच्या धामधुमीत अनेक गमतीशीर आणि पेचाचे प्रसंग निर्माण होतात. या चित्रपटाची कथा, पटकथा आणि संवाद स्वतः G. D. Madgulkar यांनी लिहिले होते. नट म्हणून Gadima यांचा हा शेवटचा चित्रपट होता, ज्यात त्यांनी स्वतः एक महत्त्वाची भूमिका साकारली होती. लग्नकार्यात दोन्ही बाजूंच्या वऱ्हाड्यांमध्ये निर्माण होणारे तणाव, भाषेची भिंत आणि मानापमानाचे नाट्य Raj Dutt यांनी अत्यंत संवेदनशीलतेने आणि कौटुंबिक चौकटीत हाताळले आहे. शेवटी, प्रांतिक आणि भाषिक भेद विसरून प्रेम आणि सामंजस्याने हे दोन परिवार कसे एकत्र येतात, हे यात दाखवले आहे. (Varhadi Ani Vajantri)

या चित्रपटात Vikram Gokhale, Sulochana Latkar, Kanan Kaushal (इंदुमती पैंगणकर), Raja Paranjape, Shantanu Jog, Raghavendra Kadkol आणि Rajshekhar यांसारख्या दिग्गज कलाकारांच्या मुख्य भूमिका होत्या. (तसेच मराठी साहित्यातील प्रसिद्ध लेखक D. M. Mirasdar, Shankar Patil आणि Vyankatesh Madgulkar यांचीही यात उपस्थिती होती). संगीत: Gadima यांच्या गीतांना प्रसिद्ध संगीतकार Ram Kadam यांनी संगीत दिले होते, ज्यात Asha Bhosle यांनी गायलेली गाणी (Aunda Lagin Karaycha…) खूप गाजली. (Varhadi Ani Vajantri)

This blog is originally posted at kalakruti media - https://kalakrutimedia.com/varhadi-ani-vajantri-a-cultural-confluence-of-marathi-and-kannada/