Shah Rukh Khan : ..आणि शाहरुख खान हिंदी सिनेमाच्या पडद्यावर झळकला.

 आज 2 नोव्हेंबर. बॉलीवूडचा बादशाह Shah Rukh Khan यांचा जन्मदिवस. त्या निमित्ताने त्यांच्या पहिल्या रिलीज झालेल्या सिनेमाचा किस्सा! संघर्षाच्या काळात कधी कधी अनपेक्षितपणे यशाचे दार उघडते आणि पुढचा मार्ग सुकर होतो. काहींना ही संधी लवकर मिळते. काहींना त्यासाठी आयुष्यभर संघर्ष करावा लागतो. यशाच्या या प्रवासात प्रतिभा, मेहनत, चिकाटी यांच्याबरोबरच योगायोगाची भूमिकाही महत्त्वाची असते. कुणाच्या आयुष्यात एखादी छोटीशी घटना घडते आणि त्याचे संपूर्ण आयुष्य बदलून जाते. नव्वदच्या दशकाच्या सुरुवातीला हिंदी चित्रपटसृष्टीत अशीच एक घटना घडली. त्या घटनेचा परिणाम केवळ एका चित्रपटावर झाला नाही. त्यातून हिंदी सिनेमाला पुढे जाऊन एक असा अभिनेता मिळाला, ज्याने भारतीय चित्रपटसृष्टीची व्याख्याच बदलून टाकली. हा चित्रपट होता Deewana आणि तो अभिनेता होता Shah Rukh Khan! (Shah Rukh Khan)

Deewana ची गोष्ट सुरू होते ती मात्र Shah Rukh Khan पासून नव्हे, तर एका वेगळ्याच कलाकारापासून. दिग्दर्शक Raj Kanwar आपल्या पहिल्या चित्रपटाची तयारी करत होते. चित्रपटात Rishi Kapoor नायकाच्या भूमिकेत होते. Divya Bharti ची नायिका म्हणून निवड झाली होती. कथेत आणखी एका महत्त्वाच्या पुरुष व्यक्तिरेखेची गरज होती. या भूमिकेसाठी त्या काळात दक्षिणेत लोकप्रिय असलेल्या Nagarjuna चा विचार करण्यात आला. त्याच्यासोबत दोन-तीन बैठका झाल्या. त्याला भूमिका आवडली. तो चित्रपट करण्यास तयारही झाला. मात्र त्याच्या दक्षिणेतील व्यस्त वेळापत्रकामुळे तारखांचा प्रश्न निर्माण झाला. अखेर त्याचा या चित्रपटातून पत्ता कट झाला. आता या भूमिकेसाठी कोणाला घ्यायचे, हा प्रश्न निर्माण झाला. अनेक नावे चर्चेत आली. काही कलाकारांच्या स्क्रीन टेस्ट झाल्या. मात्र कुणाच्याही नावावर अंतिम शिक्कामोर्तब होत नव्हते. शेवटी Rajkumar Kohli यांचा मुलगा Armaan Kohli याची या भूमिकेसाठी निवड झाली. चित्रपटाचे शूटिंग सुरू झाले. सगळे सुरळीत सुरू असतानाच एक वेगळाच पेच निर्माण झाला. काही दिवसांच्या शूटिंगनंतर त्याच्या लक्षात आले की आपण चित्रपटाचे मुख्य नायक नसून सहनायक आहोत. मुख्य नायक Rishi Kapoor आहेत. शिवाय आपली व्यक्तिरेखा चित्रपटाच्या उत्तरार्धात, म्हणजेच इंटरव्हलनंतर प्रभावीपणे समोर येते. त्यामुळे या भूमिकेतून आपल्याला व्यावसायिकदृष्ट्या किती फायदा होणार, असा प्रश्न त्याच्या मनात निर्माण झाला. (Shah Rukh Khan)

Raj Kanwar यांनी या भूमिकेचे वेगवेगळे पैलू त्याला समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला. व्यक्तिरेखेचे महत्त्व स्पष्ट केले. पण त्याचे समाधान झाले नाही. दोघांमधील मतभेद वाढत गेले. त्याने Rishi Kapoor ची भूमिका कमी करून आपली भूमिका वाढवावी, असा आग्रह धरला. दिग्दर्शकाने त्याला विरोध केला. दिग्दर्शक म्हणून त्यांना संपूर्ण कथा आणि प्रत्येक व्यक्तिरेखेचा समतोल महत्त्वाचा होता. शेवटी मतभेद इतके वाढले की त्याने चित्रपट सोडला. पुन्हा एकदा Deewana चे शूटिंग अडचणीत आले. निर्माते-दिग्दर्शकांसमोर आता पुन्हा तोच प्रश्न उभा राहिला. या भूमिकेसाठी कोणाला घ्यायचे? अनेक नावे चर्चेत आली. दरम्यान Salman Khan चेही नाव चर्चेत आले. त्याने या भूमिकेत रस दाखवला होता. मात्र त्याने मागितलेले मानधन निर्मात्यांच्या आवाक्याबाहेरचे होते. त्यामुळे ती शक्यताही पुढे गेली नाही आणि मग या सगळ्या गोंधळात एक नाव समोर आले. ते नाव होते Shah Rukh Khan! दिल्लीहून मुंबईत आलेला हा तरुण त्या वेळी हिंदी चित्रपटसृष्टीत नवा होता. मात्र दूरदर्शनवरील Fauji, Circus यांसारख्या मालिकांमधून त्याने आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली होती. त्याच्या अभिनयात एक वेगळी ऊर्जा होती. पडद्यावर दिसण्याची त्याची पद्धतही वेगळी होती. पण तरीही तो हिंदी सिनेमात पूर्णपणे अनोळखी होता. अशा परिस्थितीत त्याला Deewana मधील भूमिका देण्यात आली. त्याने ती स्वीकारली. (Shah Rukh Khan)

इथेच या कथेला एक विलक्षण वळण मिळाले. विचार करा. हा त्याचा पहिलाच चित्रपट. त्यात तो मुख्य नायक नव्हता. त्याची एंट्री इंटरव्हलनंतर होत होती. भूमिका सेकंड लीडची होती. नवख्या अभिनेत्याला सुरुवातीपासून स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी मोठी संधी मिळणार नव्हती. पण त्याने याच गोष्टीकडे वेगळ्या नजरेने पाहिले. त्याच्यासाठी ही मर्यादा नव्हती. ही संधी होती. Rishi Kapoor सारख्या प्रस्थापित अभिनेत्यासोबत स्क्रीन शेअर करण्याची संधी होती. Divya Bharti सारख्या लोकप्रिय अभिनेत्रीबरोबर काम करण्याची संधी होती. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हिंदी चित्रपटाच्या पडद्यावर स्वतःला सिद्ध करण्याची संधी होती. त्याने ही संधी अक्षरशः पकडली. (Shah Rukh Khan)

चित्रपटात त्याची एंट्री होताच पडद्यावर एक वेगळीच ऊर्जा जाणवते. त्याचा अभिनय आक्रमक होता. त्याच्यातील उत्स्फूर्तता लक्ष वेधून घेत होती. रोमँटिक दृश्ये असोत किंवा भावनिक प्रसंग, त्याची शैली त्या काळातील प्रस्थापित नायकांपेक्षा वेगळी वाटत होती. त्याच्या चेहऱ्यावरचे भाव, संवादफेक आणि शरीरबोली यामुळे हा तरुण कोण आहे, असा प्रश्न प्रेक्षकांना पडला. विशेष म्हणजे त्याची तुलना काही समीक्षकांनी Dilip Kumar यांच्या अभिनयशैलीशी केली. अर्थात पुढे त्याने स्वतःची स्वतंत्र शैली निर्माण केली. पण पहिल्याच चित्रपटात त्याच्यातील क्षमता जाणवली होती. Deewana १९९२ मध्ये प्रदर्शित झाला आणि त्यानंतर जे घडले ते हिंदी सिनेमाच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे वळण ठरले. चित्रपट प्रचंड यशस्वी झाला. Shah Rukh Khan च्या रूपाने हिंदी सिनेमाला एक नवा चेहरा मिळाला आणि काही काळातच हा नवा चेहरा सुपरस्टारच्या रूपात प्रेक्षकांसमोर उभा राहिला. (Shah Rukh Khan)

या चित्रपटाच्या यशात त्याच्या संगीताचा मोठा वाटा होता. Sameer यांच्या गीतांना Nadeem-Shravan यांनी संगीत दिले होते. Kumar Sanu, Vinod Rathod, Alka Yagnik आणि Sadhana Sargam यांच्या आवाजातील गाणी घराघरात पोहोचली. Sochenge Tumhe Pyar Kare Ke Nahi, Teri Umeed Tera Intezaar, Payaliya, Teri Isi Ada Pe Sanam, Koi Na Koi Chahiye Pyar Karne Wala, Aisi Deewangi Dekhi Nahi Kahi, Tere Dard Se Dil Aabad Raha अशी गाणी त्या काळाच्या तरुणाईच्या ओठावर होती. विशेष म्हणजे Koi Na Koi Chahiye Pyar Karne Wala आणि Aisi Deewangi Dekhi Nahi Kahi यांसारख्या गाण्यांमुळे त्याची रोमँटिक प्रतिमा आकार घेऊ लागली. पुढे याच प्रतिमेने त्याच्या कारकिर्दीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. Deewana हा केवळ यशस्वी चित्रपट नव्हता. तो एक म्युझिकल हिटही ठरला. चित्रपटाच्या संगीताने बाजारपेठेत मोठी विक्री नोंदवली. त्या काळात ऑडिओ कॅसेट्सचा जमाना होता. चित्रपटातील गाणी कॅसेट्सच्या माध्यमातून देशभर पोहोचत होती. रेडिओ, टेपरेकॉर्डर आणि संगीताच्या कार्यक्रमांमधून या चित्रपटाची गाणी सतत ऐकू येत होती. त्यामुळे चित्रपट प्रदर्शित होण्यापूर्वीच त्याच्या संगीताने वातावरण तयार केले होते. (Shah Rukh Khan)

या यशानंतर Shah Rukh Khan च्या कारकिर्दीने वेग घेतला. त्याचा हा पहिला प्रदर्शित झालेला चित्रपट असला तरी त्याची पहिली साइनिंग Dil Aashna Hai ही होती. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन Hema Malini करत होत्या. त्यामुळे त्याच्या चित्रपट प्रवासात या दोन्ही चित्रपटांना विशेष स्थान आहे. मात्र प्रेक्षकांसमोर सर्वप्रथम आलेला त्याचा चित्रपट Deewana ठरला. त्यामुळे त्याचा डेब्यू म्हटला की आजही सर्वप्रथम याच चित्रपटाचे नाव घेतले जाते. या चित्रपटाच्या यशाने त्याला केवळ प्रसिद्धी मिळाली नाही. त्याला Filmfare Best Male Debut पुरस्कारही मिळाला. पहिल्याच चित्रपटासाठी मिळालेला हा सन्मान त्याच्या पुढील कारकिर्दीचा शुभ संकेत होता. पुढे Baazigar, Darr, Karan Arjun, Dilwale Dulhania Le Jayenge, Dil To Pagal Hai, Kuch Kuch Hota Hai अशा अनेक चित्रपटांतून त्याने स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली. मात्र या प्रदीर्घ प्रवासाची सुरुवात कुठून झाली, असा प्रश्न विचारला तर उत्तर पुन्हा Deewana कडेच जाते. (Shah Rukh Khan)

या चित्रपटाची आणखी एक गंमत आहे. Rishi Kapoor यांच्या वडिलांनी, म्हणजेच Raj Kapoor यांनीही १९६७ मध्ये Deewana नावाचा चित्रपट केला होता. त्यात त्यांच्यासोबत Saira Banu होत्या. तब्बल पंचवीस वर्षांनी त्याच नावाचा चित्रपट आला आणि त्या चित्रपटातून त्यांच्या समोर एक नवा अभिनेता उभा राहिला. योगायोग किती विलक्षण असतात, याचे हे एक सुंदर उदाहरण आहे. हा Raj Kanwar यांचा दिग्दर्शक म्हणून पहिला चित्रपट होता. त्यापूर्वी त्यांनी Shekhar Kapur यांच्यासोबत सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले होते. त्यामुळे स्वतःचा पहिला चित्रपट करताना त्यांच्यासमोर अनेक आव्हाने होती. त्यात कलाकारांच्या बदलामुळे आलेल्या अडचणी वेगळ्या. पण या सर्व अडचणींमधून त्यांनी हा चित्रपट पूर्ण केला आणि तो यशस्वी ठरला. याच चित्रपटामुळे त्यांचेही नाव दिग्दर्शक म्हणून पुढे आले. (Shah Rukh Khan)

Deewana कडे मागे वळून पाहताना Armaan Kohli ची एक्झिट आणि Shah Rukh Khan ची एंट्री हा योगायोग वाटतो. पण चित्रपटसृष्टीत असे योगायोग अनेकदा इतिहास घडवतात. त्याने भूमिका सोडली नसती तर Shah Rukh Khan ला ही भूमिका मिळाली असती का, हा प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे. कदाचित मिळाली असती. कदाचित नाही. पण एवढे मात्र नक्की की त्या वेळी निर्माण झालेल्या एका रिकाम्या जागेने त्याच्यासाठी हिंदी सिनेमाचे दार उघडले. पुढे त्याने त्या दारातून केवळ प्रवेश केला नाही, तर स्वतःची एक भव्य दुनिया निर्माण केली. या चित्रपटातील त्याचा प्रवास त्यामुळे केवळ एका नवख्या कलाकाराच्या पदार्पणाची गोष्ट राहत नाही. तो संघर्ष, संधी आणि योगायोग यांच्या संगमाची गोष्ट बनतो. एका बाजूला प्रस्थापित कलाकार. दुसऱ्या बाजूला नवखा चेहरा. एका बाजूला सेकंड लीड. दुसऱ्या बाजूला पुढे जाऊन सुपरस्टार होण्याची शक्यता. त्या वेळी कुणालाही भविष्यात काय घडणार आहे याची कल्पना नव्हती. पण पडद्यावर आलेल्या त्या तरुणाने स्वतःची उपस्थिती इतकी ठसवून दाखवली की पुढच्या काही वर्षांत हिंदी चित्रपटसृष्टीचे समीकरण बदलले. (Shah Rukh Khan)

गंमत म्हणजे Shah Rukh Khan ने एका मुलाखतीत या चित्रपटाबद्दल अशीही विनोदी प्रतिक्रिया दिली आहे की त्याने स्वतःचा हा पहिला चित्रपट पूर्णपणे पाहिलेला नाही आणि तो आपला पहिला आणि शेवटचा चित्रपट म्हणून पाहण्याची इच्छा ठेवत नाही. आपल्या सुरुवातीच्या काळाकडे विनोदी नजरेने पाहण्याची त्याची ही वृत्तीही त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक भाग आहे. आज कित्येक दशकांनंतर त्याच्याकडे पाहताना या चित्रपटातील तो तरुण आठवतो. तेव्हा तो नवखा होता. भूमिका दुय्यम होती. एंट्री उशिरा होती. पण त्याच्याकडे काहीतरी वेगळे होते. त्या वेगळेपणाला संधी मिळाली. आणि त्याने त्या संधीचे सोने केले. म्हणूनच या चित्रपटाची गोष्ट सांगताना फक्त त्याच्या पहिल्या चित्रपटाची गोष्ट सांगून ती संपत नाही. ही गोष्ट आहे एका अनपेक्षित वळणाची. एका कलाकाराच्या जागी दुसऱ्या कलाकाराची झालेली निवड कधी कधी संपूर्ण चित्रपटसृष्टीचे भविष्य बदलू शकते. Armaan Kohli ने चित्रपट सोडला. निर्मात्यांसमोर अडचण निर्माण झाली. त्या अडचणीतून Shah Rukh Khan साठी संधी निर्माण झाली. आणि त्या संधीने भारतीय सिनेमाला पुढे जाऊन एक सुपरस्टार दिला. (Shah Rukh Khan)

==============================

हे देखील वाचा: ‘या’ सिनेमात पहिल्यांदा मोहम्मद रफी यांनी Rishi Kapoor यांच्यासाठी पार्श्वगायन केले!

==============================

म्हणूनच संघर्षाच्या काळात बंद झालेले एखादे दार पाहून निराश होऊ नये. कधी कधी दुसरे दार आपल्या नकळत उघडत असते. त्याच्या बाबतीत ते दार Deewana च्या रूपाने उघडले. आणि मग हिंदी चित्रपटसृष्टीत एका नव्या दिवान्याचा प्रवास सुरू झाला! (Shah Rukh Khan)

THIS BLOG IS ORIGINALLY PUBLISHED AT KALAKRUTI MEDIA - https://kalakrutimedia.com/shah-rukh-khan-and-then-he-made-his-debut-on-the-hindi-cinema-screen/